گزارشی دربارۀ رخداد آب‌گرفتگی کتابخانۀ مینوی در پی بارندگی‌های آبان‌ماه ۱۴۰۵
پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ضمن ارج نهادن به حساسیت و دغدغه‌مندی صاحب‌نظران، پژوهشگران و علاقه‌مندان نسبت به صیانت از میراث مکتوب کشور و با تأکید بر ضرورت اطلاع‌رسانی مسئولانه، دقیق و مستند، گزارش حاضر را دربارۀ رخداد آب‌گرفتگی و میزان آسیب‌های واردشده به بخشی از منابع کتابخانه مینوی منتشر می‌کند. این گزارش برپایۀ اطلاعات و بررسی‌های همکاران مسئول در کتابخانه تهیه شده و در چارچوب وظایف نهادی پژوهشگاه، با هدف آگاهی‌بخشی به جامعۀ علمی و افکار عمومی، در اختیار مخاطبان قرار می‌گیرد.
بامداد روز یکشنبه ۱۷ آبان‌ماه ۱۴۰۵، در پی تشدید بارندگی‌ها، مسیر ناودان ساختمان کتابخانۀ مینوی مسدود شد و آب‌گرفتگیِ بخشی از ساختمان را در پی داشت. نفوذ آب از ضلع جنوب‌شرقی بنا، موجب نم‌زدگی و نشت قطرات آب در مجاورت دیوارهای جنوبی و شرقی شد به‌گونه‌ای که دو ستون از قفسه‌های بخش جنوبی و سه ستون از قفسه‌های بخش شرقی کتابخانه، در مجموع پنج ستون قفسه، در معرض نفوذ رطوبت قرار گرفتند. در نتیجۀ این رخداد، ۱۴۰ مجلد از کتاب‌ها در معرض رطوبت قرار گرفتند. تأکید می‌شود که تمامی این آثار چاپی به زبان انگلیسی و فرانسه هستند و در میان آنها هیچ کتاب چاپ سنگی یا نسخۀ خطی وجود ندارد.
از میان این مجلدات، حدود 95 جلد دچار نم‌خوردگی شدند که شدت آسیب در 8 جلد از آنها جدی ارزیابی می‌شود. این آسیب بیشتر در جلد آثار وارد شده و خوشبختانه یادداشت های استاد مینوی در حاشیۀ آثار آسیبی ندیدهاند. در سایر کتاب‌ها، رطوبت به‌صورت موضعی و محدود، تنها به بخش‌هایی از برخی برگ‌ها نفوذ کرده بود. همکاران کتابخانه بلافاصله پس از شناسایی وضعیت، اقدامات اولیه را برای مهار رطوبت و جلوگیری از گسترش خسارت آغاز کردند. در مجموع، تعداد 536 مجلد کتاب بلافاصله از قفسه ها خارج شد تا از آسیب احتمالی قطرات آب جلوگیری شود و آنچه در تصاویر درج‌شده در رسانه‌ها مشاهده می‌شود غالباً همین کتاب‌های خارج‌شده از قفسه‌هاست.
در مجموع، یادداشت‌های مرحوم استاد مجتبی مینوی از آسیب مصون مانده‌اند؛ بااین‌حال، یک نامه دچار آسیب جدی شده است که این نامه پیش‌تر، در جریان فعالیت‌های مستندسازی همکاران پژوهشگاه، تایپ شده بود.
در بررسی مقدماتی چگونگی وقوع حادثه، باید یادآور شد که شامگاه شنبه ۱۶ آبان‌ماه ۱۴۰۵، هم‌زمان با آغاز بارندگی‌ها و چند ساعت پیش از بروز آب‌گرفتگی، نگهبان مستقر در مجموعه که به‌صورت شبانه‌روزی در ساختمان کتابخانه حضور دارد، در چند نوبت مسیر ناودان پشت‌بام را بررسی کرده بود. از آنجا که عایق رطوبتی پشت‌بام و مسیر ناودان پیش‌تر مرمت شده بود، نشانه‌ای از آب‌گرفتگی در آن بررسی‌ها مشاهده نشد. آخرین وارسی در ساعت چهار بامداد روز یکشنبه انجام گرفت و در آن زمان نیز، بنابر گزارش نگهبان، مسیر ناودان باز و فاقد گرفتگی بود. بااین‌همه، در فاصلۀ میان آخرین بررسی و آغاز ساعت اداری، هم‌زمان با تشدید بارندگی‌ها و احتمال ورود جسمی به مجرای ناودان، مسیر آب‌رو مسدود شد و زمینۀ نفوذ آب به داخل ساختمان فراهم آمد. شایان ذکر است ورود آب نه به صورت یکباره و فوران، بلکه به صورت قطرهای و نم دیوار بوده است. آسیب‌های وارده به آثار نیز حاصل چکیدن قطرات بر روی برخی از مجلدات و همچنین نمگرفتگی حاصل از ارتباط با دیوار نمزده بوده است (تصاویر به پیوست ضمیمه شده است).
با آغاز ساعت کاری و آگاهی همکاران مستقر در کتابخانه از نم‌زدگی، فردی از کارکنان ادارۀ خدمات و پشتیبانی در محل حاضر شدند. همراه با خارج کردن کتاب‌ها از قفسه‌ها، تمهیدات فوری لازم برای حفاظت اولیه از منابع و مهار پیامدهای آب‌گرفتگی به کار بسته شد. با توجه به آنکه 8 جلد از کتاب‌ها دچار آسیب جدی شده‌اند، مقرر است پس از ارزیابی کارشناسان ذی‌صلاح و در صورت تأیید ارزش این آثار و ضرورت مرمت آنها، اقدامات لازم برای حفاظت، مرمت و احیای آنها با مشارکت متخصصان کتابخانۀ ملی و مرکز اسناد کشور پیگیری شود.
کتابخانۀ مینوی، در جایگاه امانت‌دار بخشی از میراث علمی و فرهنگی استادان مجتبی مینوی و محمدتقی دانش‌پژوه، شایستۀ برخورداری از جایگاهی درخور اهمیت تاریخی و پژوهشی خود در مجموعۀ پژوهشگاه است. با تأسف باید اذعان کرد که در سال‌های گذشته، بر اثر برخی تصمیم‌ها و رویه‌های نادرست، کارکرد عمومی و پژوهشی این کتابخانه به‌تدریج محدود شده و بهره‌مندی از ظرفیت‌های آن عملاً به حلقه‌ای کوچک از افراد بهره‌بردار از این مجموعه فروکاسته شده است؛ این روند، پیوند سازمانی و علمی کتابخانه را با بدنۀ اصلی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تضعیف کرده و دسترسی پژوهشگران، علاقه‌مندان و عموم مخاطبان را با محدودیت روبه‌رو ساخته است. در مواردی، استناد به ملاحظاتی ذیل نام ضرورت‌های علمی و تخصصی، دسترسی به این مجموعه را محدود ساخته است و در نتیجه کتابخانه‌ای با چنین پیشینه و جایگاه فرهنگی، از ایفای نقش شایستۀ خود به‌مثابۀ فضایی برای نگهداری، مطالعه و بهره‌برداری علمی از میراث مکتوب بازمانده است. افزون بر این، این رویکرد نادرست باعث شده رسیدگی به برخی امور جاری و ضروری، از جمله مسائل تأسیساتی ساختمان، نیز در مقاطعی با وقفه و دشواری همراه شود.
مدیریت پژوهشگاه با آگاهی از اهمیت تاریخی و علمی این مجموعه، اصلاح شیوۀ ادارۀ کتابخانۀ استاد مینوی را ضرورتی نهادی می‌داند و عزم جدی دارد با بازنگری در سازوکارهای مدیریتی، اجرایی و حفاظتی و کنار گذاشتن سلایق شخصی افراد، زمینۀ شفافیت در وضعیت و عملکرد کتابخانه و دسترسی ضابطه‌مند پژوهشگران، علاقه‌مندان و عموم مخاطبان را فراهم آورد. مقصود آن است که این مجموعه، ضمن رعایت الزامات حفاظتی و تخصصی، بار دیگر جایگاه شایستۀ خود را به‌عنوان یکی از مراکز ارزشمند نگهداری، مطالعه و بهره‌برداری فرهنگی از میراث مکتوب بازیابد و امکان استفادۀ علمی و فرهنگیِ بهینه از ظرفیت‌های آن در آیندۀ نزدیک فراهم شود.
ایتا