در جلسه هیأت امنای کتابخانه استاد مجتبی مینوی تأکید شد:

صیانت از میراث مکتوب، سامان‌دهی منابع و استمرار فعالیت‌های پژوهشی و انتشاراتی

۲۷ آبان ۱۴۰۵ | ۱۶:۲۳ کد : ۲۸۳۱۵ آخرین عناوین گزارش نشست‌ها
تعداد بازدید: ۴۳
صیانت از میراث مکتوب، سامان‌دهی منابع و استمرار فعالیت‌های پژوهشی و انتشاراتی

نشست هیأت امنای کتابخانه استاد مجتبی مینوی، چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵، با حضور اعضای حقیقی و حقوقی این هیأت، آیت‌الله دکتر سیدمصطفی محقق داماد، رئیس هیأت امناء؛ دکتر سید محمدرضا امیری طهرانی‌زاده، رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی؛ خانم دکتر شکوفه شهیدی، خانم دکتر زهرا پارساپور و دکتر محمد دهقانی، به همراه اعضای هیئت رئیسه پژوهشگاه، دکتر علیرضا منصوری، معاون پژوهشی و تحصیلات تکمیلی، دکتر سید محمدرحیم ربانی‌زاده، معاون اداری، مالی و مدیریت منابع، دکتر فاطمه براتلو، معاون کاربردی‌سازی علوم انسانی و فرهنگی، دکتر مجتبی جهانگردی، رئیس حوزه ریاست پژوهشگاه، دکتر بهرنگ ذوالفقاری، مشاور و دستیار اجرایی رئیس پژوهشگاه و همچنین دکتر سلمان صادقی‌زاده، رئیس کتابخانه‌های پژوهشگاه، دکتر حمیدرضا رادفر، کارشناس کتابداری و رئیس اسبق کتابخانه‌های پژوهشگاه، آقای مسعود امیرخانی، رئیس حراست پژوهشگاه، دکتر مریم کوشا، رئیس اداره روابط عمومی و خانم دکتر المیرا خانلرخانی، کارشناس تخصصی کتابخانه استاد مینوی و با حضور آقای نوشاد رکنی، رئیس اداره کتابخانه موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک و جمعی از دیگر همکاران و کارشناسان پژوهشگاه، در محل کتابخانه استاد مجتبی مینوی از ساعت ۱۲ تا ۱۵ تشکیل جلسه داد. استاد دکتر فتح‌الله مجتبایی، دیگر عضو هیأت امنا، به دلیل شرایط ناشی از آلودگی هوا و عدم حضور در تهران در این نشست حضور نداشتند اما ضمن ابلاغ سلام به اعضای محترم، در پیامی اعلام کردند که هرآنچه که استاد ارجمند آیت‌الله دکتر محقق داماد اعلام دارند، نظر ایشان نیز خواهد بود. 

در این نشست، وضعیت کتابخانه پس از بارندگی‌های نیمه دوم آبان‌ماه، راهکارهای حفاظت و مرمت منابع آسیب‌دیده، تأمین اعتبار و سامان‌دهی امور اجرایی مجموعه بررسی شد. همچنین موضوع صیانت از اسناد و کتاب‌های ارزشمند، استمرار طرح‌های پژوهشی مرتبط با آثار استاد مجتبی مینوی، سامان‌دهی انتشار آثار و تعیین چارچوب مدیریت و بهره‌برداری از منابع مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت.

بررسی آسیب‌های کتابخانه و ضرورت اجرای برنامه جامع حفاظت و مرمت

در ابتدای نشست، دکتر امیری طهرانی زاده، رئیس پژوهشگاه گزارشی از وضعیت کتابخانه پس از بارندگی‌های نیمه دوم آبان‌ماه ارائه کرد و گفت در پی نفوذ آب و رطوبت به بخش‌هایی از طبقات دوم و سوم ساختمان، تعدادی از کتاب‌های موجود در قفسه‌های دیوار شرقی کتابخانه، دچار رطوبت‌زدگی شدند که خوشبختانه با اقدام به‌موقع کارکنان و جابه‌جایی کتاب‌های در معرض خطر، اقدامات اولیه برای حفاظت از منابع انجام شد و از گسترش آسیب جلوگیری شده است. بر اساس گزارش ایشان، وضعیت بام، عایق‌بندی و مسیرهای هدایت آب در دستور بررسی قرار گرفته و اقداماتی برای اصلاح مسیر خروج آب باران و کاهش احتمال تجمع و نفوذ رطوبت پیش‌بینی شده است. ازجمله این اقدامات پوشاندن درز حد فاصل دیوار ساختمان کتابخانه با ساختمان جدید الاحداث شرقی است که انجام شده است و باقی مراحل تکیملی آن ادامه دارد.  

رئیس پژوهشگاه با اشاره به بازدید کارشناسان سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران از کتابخانه استاد مینوی، بر استفاده از نظر و تخصص کارشناسان این سازمان و همچنین موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک برای پیشبرد اقدامات حفاظتی و مرمت آثار تأکید کردند. همچنین ضرورت هماهنگی میان اقدامات مربوط به ساختمان و الزامات حفاظت از کتاب‌ها و اسناد را نیز یادآور شدند.

 

ضرورت اولویت‌بندی منابع و صیانت از ارزش تاریخی و هویتی کتابخانه

آیت‌الله دکتر سیدمصطفی محقق‌داماد، رئیس هیأت امنای کتابخانه، با تأکید بر ضرورت ارزیابی دقیق منابع، پیشنهاد داشتند میان کتاب‌های دارای ارزش تاریخی، نسخه‌های منحصربه‌فرد و آثاری که از نظر محتوا یا ویژگی‌های مادی اهمیت ویژه‌ای دارند، با کتاب‌هایی که چاپ‌های جدیدتر و در دسترس‌تری از آن‌ها وجود دارد، تمایز قائل شد.

ایشان به‌ویژه بر اهمیت آثاری تأکید کرد که دست‌خط، یادداشت‌ها، حاشیه‌نویسی یا نشانه‌هایی از مطالعه استاد مینوی را در خود دارند و این ویژگی‌ها را از جمله معیارهای مهم در تعیین اولویت حفاظت از منابع دانستند. 

در کنار این دیدگاه، بر ارزش مستقل چاپ‌های قدیمی نیز تأکید شد؛ چراکه اهمیت یک کتاب لزوماً به محتوای آن یا وجود چاپ‌های جدیدتر محدود نمی‌شود و ویژگی‌های چاپی، زمان انتشار و پیشینه تعلق آن به مجموعه‌های اهدایی شخصیت‌های علمی و فرهنگی نیز می‌تواند به اثر ارزش تاریخی مستقلی ببخشد.

همچنین با اشاره به سال‌ها تلاش برای شناسایی و سامان‌دهی منابع کتابخانه، بر اهمیت کتاب‌ها، نامه‌ها، مکاتبات و اسناد کمتر شناخته‌شده موجود در این کتابخانه تخصصی تأکید شد؛ منابعی که در کنار آثار مکتوب، بخش ارزشمندی از میراث علمی، فرهنگی و تاریخی کتابخانه استاد مینوی را تشکیل می‌دهند و حفاظت و سامان‌دهی آن‌ها نیازمند توجه ویژه است.

حاضران در مجموع بر ضرورت بررسی کارشناسی منابع و لحاظ‌کردن ارزش تاریخی، علمی، مادی و مجموعه‌ای آن‌ها در تعیین اولویت‌های حفاظتی تأکید کردند.

 

در ادامه رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، از استاد نوشاد رکنی، رئیس کتابخانه موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک، که از دانش‌آموختگان حوزه مرمت و نسخه‌شناسی هستند و از ساعاتی قبل برای بررسی وضعیت آثار و برآورد میزان خسارات وارده در کتابخانه استاد مینوی حضور داشتند، دعوت کرد تا نتیجه بررسی‌ها، دیدگاه‌ و پیشنهادهای کارشناسی خود را به اختصار به اعضای هیأت امناء گزارش نمایند. 

ایشان در ابتدای گزارش خود به هیأت امناء کتابخانه استاد مجتبی مینوی ضمن اشاره به وضعیت کتاب‌های آسیب‌دیده از نفوذ نم به دیوار شرقی کتابخانه، یادآور شدند آسیب‌های وارده به تعداد محدودی از کتاب‌ها با تخمین «زیاد» قابل ارزیابی است که این آسیب‌ها نیز بیشتر از همه متوجه جلد این کتاب‌هاست و می‌بایست بعد از رفع کامل رطوبت از این ۸ کتاب نسبت به مرمت آنها اقدام کرد. آقای رکنی ضمن تاکید بر اینکه خوشبختانه آسیب‌های وارد به همه این کتاب‌ها غیرقابل جبران نیستند، افزودند که با اقدامات مرمتی غالب این آثار احیاء می‌شوند، اما آنچه که بیش از این مرمت، فوریت دارد و می‎بایست در اسرع وقت برای آن چاره و تدبیر کرد، پیشگیری از گسترش قارچ در فضای مرطوب کتابخانه است. ایشان با یادآوری آنکه اثری محدود از قارچ‌های مرسوم بر روی کتاب‌های قدیمی را در چند کتاب جداسازی شده از کتابخانه مشاهده کردند، افزودند این آثار باید به صورت جداگانه نگهداری شوند و سپس برای قارچ‌زدایی آنها اقدام کرد. ایشان با تأکید بر اینکه حفاظت از منابع نباید به مرمت کتاب‌های آسیب‌دیده محدود شود، اقدام‌های پیشنهادی خود را مربوط به سه بازه زمانی کوتاه‌مدت (فوری)، میان‌مدت و بلندمدت شرح دادند.

در کوتاه‌مدت، بازبینی حفاظتی همه منابع کتابخانه و تهیه گزارش آسیب‌شناسی توسط متخصصان حفاظت و مرمت، جداسازی و قرنطینه منابع آسیب‌دیده، اتخاذ اقدامات قارچ‌زدایی و آفت‌زدایی تخصصی و پایش آزمایشگاهی عوامل آسیب‌زا از جمله اقدامات ضروری عنوان کردند. نصب دستگاه‌های ثبت و پایش دما و رطوبت در بخش‌های مختلف کتابخانه و بررسی فنی ساختمان، تأسیسات، پشت‌بام، ناودان‌ها و مسیرهای احتمالی نفوذ رطوبت نیز از دیگر توصیه‌ها بود.

در میان‌مدت، تجهیز کتابخانه به سامانه مناسب تهویه و کنترل دما و رطوبت، بازبینی نظام قفسه‌بندی و پیش‌بینی شرایط نگهداری متناسب با ویژگی‌های منابع مختلف مورد تأکید قرار گرفت. آقای رکنی همچنین پیشنهاد کرد برای نسخه‌های خطی و منابع بسیار ارزشمند و حساس، فضای اختصاصی با شرایط محیطی مناسب در نظر گرفته شود و نحوه نگهداری کتاب‌های قدیمی با توجه به ساختار کاغذ، صحافی و وزن آن‌ها و دیگر شاخص‌ها مورد بازبینی قرار گیرند.

در بخش بلندمدت، تدوین برنامه مدیریت بحران، شناسایی مخاطرات احتمالی مانند آتش‌سوزی، زلزله و نفوذ آب، آموزش کارکنان و پیش‌بینی سازوکارهای واکنش سریع مطرح شد. اصلاح نورپردازی، استفاده از منابع نوری استاندارد و فیلترهای محافظ فرابنفش و همچنین مستندسازی و دیجیتال‌سازی منابع با تجهیزات تخصصی، از دیگر محورهای گزارش کارشناسی ایشان بود. به گفته آقای رکنی، دیجیتال‌سازی ضمن تسهیل دسترسی پژوهشگران، از مراجعه و دست‌کاری مکرر نسخه‌های اصلی جلوگیری می‌کند و باید با زیرساخت ذخیره‌سازی امن و تهیه نسخه‌های پشتیبان همراه باشد.

بر این اساس و باتوجه به نظرات دیگر کارشناسان که پیشتر به اطلاع اعضای هیأت امناء و معاونین پژوهشگاه رسانده شده بود، مقرر شد فعالیت‌های گندزدایی، بهبود شرایط نگهداری، نصب تجهیزات هواساز و اصلاح نورپردازی، با مشورت کارشناسان هر حوزه در اولویت قرار گیرند.  

 

دکتر امیری طهرانی، رئیس پژوهشگاه با قدردانی از گزارش تخصصی استاد رکنی، بر ضرورت تبدیل پیشنهادهای کارشناسی به برنامه‌ای مشخص، عملیاتی و قابل پیگیری تأکید کردند و پیشنهاد دادند راهکارهای حفاظتی و مرمتی به‌صورت بندبه‌بند در صورت‌جلسه درج و به تأیید اعضای هیأت امنا برسد تا روند اجرای آن‌ها در نشست آینده بررسی شود. وی همچنین اعلام کرد اقدامات ضروری، حتی در صورت تأمین‌نشدن تمام اعتبارات، متناسب با امکانات پژوهشگاه به صورت جدی و مستمر پیگیری و گزارش خواهد شد.

در ادامه، دکتر سیدمحمدرحیم ربانی‌زاده، معاون اداری، مالی و مدیریت منابع پژوهشگاه، با اشاره به قدمت بیش از ۷۰ ساله ساختمان، بر ضرورت بررسی جامع علل نفوذ آب تأکید کرد و یادآور شد که این بررسی نباید صرفاً به عایق‌بندی پشت بام و درز میان دو ساختمان محدود شود؛ بلکه وضعیت لوله‌های فلزی ناودان، احتمال فرسودگی و سایر عوامل احتمالی مرتبط با ساختار و تأسیسات ساختمان نیز باید به‌دقت بررسی شود.

وی همچنین با تأکید بر ضرورت پیگیری مستمر اقدامات و هماهنگی میان بخش‌های مرتبط، از تعیین مهلت دوماهه برای اجرای راهکارهای اولویت‌دار و ارائه گزارش پیشرفت در نشست آینده هیأت امنا، که در محل کتابخانه برگزار خواهد شد، خبر داد. معاون اداری، مالی و مدیریت منابع پژوهشگاه در ادامه، به پیگیری موضوع از سوی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری و دیگر مسئولان مرتبط و برگزاری جلساتی با مدیران و کارشناسان سازمان برنامه و بودجه، برای تأمین اعتبار مورد نیاز اشاره کرد، و افزود هرچند تخصیص‌ها هنوز نهایی نشده است و پیگیری‌ها برای تأمین منابع مالی ادامه دارد، اما فعالیت‌های مرمتی و بازسازی آغاز شده و با وقت ادامه خواهد بافت. 

گزارش فعالیت‌های پژوهشی و ضرورت استمرار طرح‌های مرتبط با آثار استاد مینوی

در بخش دیگری از نشست،  گزارشی از فعالیت‌های پژوهشی و سامان‌دهی منابع و آثار مرتبط با استاد مینوی ارائه شد. در این گزارش‌ها به فعالیت‌های ارزشمند آقای دکتر محمد دهقانی و همکاران ارجمندشان از نیمه دهه ۱۳۹۰ و همچنین ادامه فعالیت‌ها  در قالب طرح‌هایی با هدایت پژوهشگاه اشاره شد. 

اعضای هیأت امنا با توجه به ظرفیت اسنادی و پژوهشی کتابخانه، بر ضرورت حمایت از طرح‌های مرتبط با شناسایی، گردآوری، تدوین و مستندسازی یادداشت‌ها و آثار استاد مینوی تأکید کردند و خواستار فراهم‌شدن زمینه‌ای منسجم برای استمرار این فعالیت‌ها و معرفی میراث علمی استاد مجتبی مینوی شدند.

سامان‌دهی انتشار آثار و تدوین چارچوب همکاری انتشاراتی

یکی از محورهای مهم جلسه، بررسی شرایط انتشار آثار علمی مرتبط با کتابخانه و میراث استاد مینوی در قالب مقاله، کتاب و محتوای دیداری و شنیداری بود. حاضران با تأکید بر ضرورت رعایت استانداردهای علمی، ویرایشی و فنی، یادآور شدند که انتشار این آثار نباید به چاپ محدود و شتاب‌زده آن‌ها منجر شود؛ چراکه کیفیت انتشار و نحوه توزیع در معرفی شایسته میراث علمی استاد مینوی و دسترسی پژوهشگران به آن نقش تعیین‌کننده دارد.

در این گفت‌وگو از آثار تدوین شده بوسیله آقای دکتر دهقانی و انتشار آثار تحت عنوان مجموعه «ارمغان مینوی» و چاپ نخستین مجلد آن با عنوان «ویراستار خاموش» یاد شد و با اشاره به سال‌ها پژوهش و گردآوری پشتوانه این آثار و استقبال تعدادی از استادان و پژوهشگران از مجموعه «ارمغان مینوی»، بر ضرورت انتشار منسجم‌تر و شایسته‌تر این آثار تأکید شد.

در همین راستا، پیشنهاد شد پژوهشگاه مجموعه‌ای انتشاراتی با هویت بصری و چارچوب مشخص برای آثار مرتبط با استاد مینوی تعریف کند تا این آثار با نشان و اعتبار پژوهشگاه و کیفیتی متناسب با شأن علمی و فرهنگی استاد مینوی منتشر شوند. همچنین بر ضرورت تدوین قراردادهای روشن میان پژوهشگاه به‌عنوان ناشر و پدیدآورندگان آثار تأکید شد تا مسئولیت‌های طرفین، مراحل آماده‌سازی و انتشار، حقوق پدیدآورنده و وظایف ناشر، از جمله چاپ و توزیع، به‌طور دقیق مشخص باشد.

اعضای هیأت امناء همچنین با اشاره به مصوبات پیشین این هیأت درباره انتشار آثار و مقالات مرتبط با استاد مینوی در نشریات پژوهشگاه، بر ضرورت تدوین برنامه‌ای مدون و مستمر تأکید کردند؛ برنامه‌ای که با تغییر مدیران دچار وقفه نشود و استمرار فعالیت‌های علمی و انتشاراتی را تضمین کند.

 

توسعه دسترسی پژوهشگران و سامان‌دهی مدیریت واحد برای کتابخانه

در بخش دیگری از جلسه، جایگاه حقوقی و اجرایی کتابخانه در ساختار پژوهشگاه و ضرورت تعیین چارچوب روشن برای مدیریت مجموعه بررسی شد. حاضران بر لزوم مشخص‌شدن مسئولیت‌ها، تفکیک وظایف بخش‌های مرتبط و تعیین فردی برای مدیریت این کتابخانه با وظایف مشخص و اختیارات دقیق برای هدایت امور ذیل نظر رئیس پژوهشگاه، پیگیری مسائل و مشکلات کتابخانه تأکید کردند. در ادامه همین موضوع، وضعیت مدیریت اتاق لاک و مهر نیز در چارچوب سامان‌دهی فضاهای مجموعه مطرح شد. همچنین مقرر شد اطلاع رسانی درباره فعالیت‌ها و اقدامات این کتابخانه و در صورت بروز مشکلات، خبر رسانی درباره این دست موضوعات همگی با نظر مدیر کتابخانه مینوی صورت پذیرد. 

موضوع مرتبط دیگر شرایط بهره‌برداری پژوهشگران و دانشجویان از کتاب‌ها، اسناد و یادداشت‌های استاد مینوی مورد بحث قرار گرفت. خانم دکتر پارساپور، از اعضای هیأت امناء با توصیف کتابخانه به‌عنوان گنجینه‌ای کم‌نظیر از میراث علمی و فرهنگی کشور، توسعه دسترسی مجازی به منابع را راهکاری برای تسهیل بهره‌مندی پژوهشگران و علاقه‌مندان و در عین حال کاهش مراجعه و جلوگیری از دست‌رسی‌های کمتر ضروری به نسخه‌های اصلی کتابخانه دانست.

در ادامه، موضوع توزیع و عرضه آثار نیز با توجه به محدودیت‌های بازار نشر و افزایش هزینه‌های چاپ و کاغذ بررسی شد. استفاده از ظرفیت ناشران و شرکت‌های پخش معتبر، عرضه آثار از طریق کتاب‌فروشی پژوهشگاه و بهره‌گیری از شیوه‌های نوین نشر، از جمل

ه نسخه‌های دیجیتال و چاپ بر اساس تقاضا، به‌عنوان راهکارهایی برای استمرار دسترسی مخاطبان به آثار مطرح شد.

 

تأکید بر استمرار فعالیت‌ها و معرفی شایسته میراث استاد مینوی

در مجموع، مباحث جلسه هیأت امنای کتابخانه استاد مینوی بر ضرورت صیانت از هویت تاریخی و فرهنگی این مجموعه ارزشمند، حفاظت علمی و پایدار از منابع و اسناد، تعیین چارچوب روشن مدیریتی، توسعه دسترسی پژوهشگران و حمایت سازمان‌یافته از فعالیت‌های پژوهشی و انتشاراتی مرتبط با کتابخانه استاد مجتبی مینوی متمرکز بود. همچنین بر ضرورت هماهنگی در اطلاع‌رسانی رسانه‌ای درباره مسائل و فعالیت‌های کتابخانه تأکید شد.

اعضای هیأت امنای کتابخانه بر این نکته تأکید کردند که حفاظت از کتابخانه استاد مینوی تنها به مرمت آسیب‌های موجود محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم برنامه‌ریزی مستمر برای شناسایی و صیانت از منابع، مستندسازی و معرفی میراث علمی استاد مینوی و فراهم‌کردن زمینه بهره‌برداری پژوهشی و فرهنگی از این مجموعه است./پایان

فوری و واجب‌تر از اقدامات مرمتی، پیش‌بینی تدابیر حفاظتی برای جلوگیری از رشد و گسترش قارچ در آثار کتابخانه استاد مینوی است

صیانت از میراث مکتوب، سامان‌دهی منابع و استمرار فعالیت‌های پژوهشی و انتشاراتی

آیت‌الله دکتر محقق داماد، رئیس هیئت امناء کتابخانه استاد مینوی: ابعاد آسیب کتابخانه مینوی که در رسانه‌ها منعکس شد، متفاوت از واقعیت بود