کارشناس مرمت و حفاظت نسخههای خطی و چاپی:
آسیب وارده به کتابها غیرقابل جبران نیست؛ باید تدابیر حفاظتی برای جلوگیری از رشد و گسترش قارچ را در اولویت گذاشت
آقای نوشاد رکنی، مدیر کتابخانه «موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک» چهارشنبه ۲۷ آبان ماه با حضور در «کتابخانه استاد مجتبی مینوی» پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ضمن بررسی آسیبهای وارده به کتابهایی از کتابخانه، توصیههای مرمتی و حفاظتی برای نگهداری مناسب آثار و مرمت کتابها ارائه کردند. ایشان تاکید داشتند آسیبهای وارده به کتابهای نمزده، غیرقابل جبران نیستند، اما آنچه که میتواند سختیهای زیادی ایجاد کند و جبران ناپذیر شود، گسترش قارچها و آسیبهای ناشی از آنها به کتابخانه دارای رطوبت است.
در ادامه گزارش روابط عمومی پژوهشگاه از مجموعه فعالیتهای پژوهشگاه در دو هفته گذشته در ارتباط با اقدامات مرمتی، حفاظتی و نگهداری از میراث استاد مجتبی مینوی را در دو بخش زیر ملاحظه کنید.
گزارشی از نخستین گامهای تدابیر مرمتی و حفاظتی برای کتابخانه استاد مجتبی مینوی
به دنبال نمزدگی بخشی از دیوار شرقی کتابخانه استاد مجتبی مینوی واقع در خیابان شریعتی، بالاتر از تقاطع خیابان مطهری، کوچه مینوی، در بامداد ۱۷ آبانماه ۱۴۰۵، بخشی از فعالیتهای مدیریتی پژوهشگاه مصروف شناسایی میزان آسیبهای وارده به کتابهای کتابخانه و اقدامات حفاظتی اولیه و انجام تدابیر لازم برای مرمت و احیای آسیب دیده بود. بعد از گامهای نخست حفاظتی شامل: خارج کردن کتابهای آسیبدیده و کتابهایی که ممکن بود در قفسهها در معرض قطرات باران از سقف قرار گیرند؛ تعداد کتابهایی که دچار نمزدگی و آسیب شده بودند در دو مرحله فعالیتهایی برای خشک کردن و رفع نم کتابها انجام شد و این آثار در معرض هوای خشک قرار گرفتند تا رطوبت ایجاد شده به تدریج از آنها خارج شود.
گام بعدی شناسایی میزان دقیق خسارات وارده به آثار بود که در چند مرحله صورت گرفت. در یک مرحله با ملاحظه دقیق جلد به جلد کتابها فهرستی دقیق شامل اسامی آثار و میزان خسارت و نوع خسارت وارده به آنها استخراج شد که بر اساس این فهرست تعداد ۸ کتاب دچار آسیب زیاد شده بودند به این معنا که غالباً جلد آنها از حالت اصلی خارج شده و رد لکههای آب بر روی صفحات آنها ایجاد شده و در چند مورد نمزدگی باعث ناخوانا شدن سطوری از یادداشتها شده است. تعداد ۷۱ عنوان کتاب دچار آسیبدیگی در حد متوسط هستند و تعداد ۳۷ عنوان کتاب نیز آسیبدیدگی کمی دارند. برای تکمیل این بررسیها و همچنین آغاز فعالیتهای مرمتی روز سهشنبه ۲۶ آبانماه یک گروه دو نفره از سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران برای مشاهده و بررسی وضعیت کتابها در محل کتابخانه حاضر شدند و بعد از بررسی بخشهای مختلف کتابخانه و همچنین ساختمان کتابخانه، گزارش کارشناسی خود را به مدیران ارشد کتابخانه ملی ارائه کردند که بعد از ارائه به پژوهشگاه به زودی در سایت پژوهشگاه منتشر و اطلاعرسانی خواهد شد.
حضور متخصص حفاظت و مرمت نسخ خطی و چاپی از موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک در کتابخانه مینوی
در روز چهارشنبه ۲۷ آبان نیز از یکی از استادان متخصص حفاظت و مرمت نسخ خطی و چاپی، جناب آقای نوشاد رکنی، مدیر کتابخانۀ موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک دعوت شد تا ضمن بررسی میدانی و ملاحظه وضعیت آثار، نظرات کارشناسی خود را ارائه نمایند. این بررسی تخصصی در آستانه برگزاری جلسه هیأت امناء کتابخانه استاد مجتبی مینوی انجام شد و آقای رکنی نیز گزارش تخصصی و پیشنهادهای مرمتی و حفاظتی خود را به اعضای محترم هیأت امناء ارائه دادند.
در ادامه بخشهایی از نظرات کارشناسی آقای رکنی به روایت روابط عمومی پژوهشگاه ارائه میشود:
مدیر کتابخانه موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک در ابتدای گزارش خود به هیأت امناء کتابخانه استاد مجتبی مینوی ضمن اشاره به وضعیت کتابهای آسیبدیده از نفوذ نم به دیوار شرقی کتابخانه، یادآور شدند آسیبهای وارده به تعداد محدودی از کتابها با تخمین «زیاد» قابل ارزیابی است که این آسیبها نیز بیشتر از همه متوجه جلد این کتابهاست و میبایست بعد از رفع کامل رطوبت از این ۸ کتاب نسبت به مرمت آنها اقدام کرد. آقای رکنی ضمن تاکید بر اینکه خوشبختانه آسیبهای وارد به همه این کتابها غیرقابل جبران نیستند، افزودند که با اقدامات مرمتی غالب این آثار احیاء میشوند، اما آنچه که بیش از این مرمت، فوریت دارد و میبایست در اسرع وقت برای آن چاره و تدبیر کرد، پیشگیری از گسترش قارچ در فضای مرطوب کتابخانه است. ایشان با یادآوری آنکه اثری محدود از قارچهای مرسوم بر روی کتابهای قدیمی را در چند کتاب جداسازی شده از کتابخانه مشاهده کردند، افزودند این آثار باید به صورت جداگانه نگهداری شوند و سپس برای قارچزدایی آنها اقدام کرد. ایشان با تأکید بر اینکه حفاظت از منابع نباید به مرمت کتابهای آسیبدیده محدود شود، اقدامهای پیشنهادی خود را مربوط به سه بازه زمانی کوتاهمدت (فوری)، میانمدت و بلندمدت شرح دادند.
در کوتاهمدت، بازبینی حفاظتی همه منابع کتابخانه و تهیه گزارش آسیبشناسی توسط متخصصان حفاظت و مرمت، جداسازی و قرنطینه منابع آسیبدیده، اتخاذ اقدامات قارچزدایی و آفتزدایی تخصصی و پایش آزمایشگاهی عوامل آسیبزا از جمله اقدامات ضروری عنوان کردند. نصب دستگاههای ثبت و پایش دما و رطوبت در بخشهای مختلف کتابخانه و بررسی فنی ساختمان، تأسیسات، پشتبام، ناودانها و مسیرهای احتمالی نفوذ رطوبت نیز از دیگر توصیهها بود.
در میانمدت، تجهیز کتابخانه به سامانه مناسب تهویه و کنترل دما و رطوبت، بازبینی نظام قفسهبندی و پیشبینی شرایط نگهداری متناسب با ویژگیهای منابع مختلف مورد تأکید قرار گرفت. آقای رکنی همچنین پیشنهاد کرد برای نسخههای خطی و منابع بسیار ارزشمند و حساس، فضای اختصاصی با شرایط محیطی مناسب در نظر گرفته شود و نحوه نگهداری کتابهای قدیمی با توجه به ساختار کاغذ، صحافی و وزن آنها و دیگر شاخصها مورد بازبینی قرار گیرند.
در بخش بلندمدت، تدوین برنامه مدیریت بحران، شناسایی مخاطرات احتمالی مانند آتشسوزی، زلزله و نفوذ آب، آموزش کارکنان و پیشبینی سازوکارهای واکنش سریع مطرح شد. اصلاح نورپردازی، استفاده از منابع نوری استاندارد و فیلترهای محافظ فرابنفش و همچنین مستندسازی و دیجیتالسازی منابع با تجهیزات تخصصی، از دیگر محورهای گزارش کارشناسی ایشان بود. به گفته آقای رکنی، دیجیتالسازی ضمن تسهیل دسترسی پژوهشگران، از مراجعه و دستکاری مکرر نسخههای اصلی جلوگیری میکند و باید با زیرساخت ذخیرهسازی امن و تهیه نسخههای پشتیبان همراه باشد.
بر این اساس و باتوجه به نظرات دیگر کارشناسان که پیشتر به اطلاع اعضای هیأت امناء و معاونین پژوهشگاه رسانیده شده است مقرر شد فعالیتهای گندزدایی، بهبود شرایط نگهداری، نصب تجهیزات هواساز و اصلاح نورپردازی، با مشورت کارشناسان هر حوزه در اولویت قرار گیرند./پایان
فوری و واجبتر از اقدامات مرمتی، پیشبینی تدابیر حفاظتی برای جلوگیری از رشد و گسترش قارچ در آثار کتابخانه استاد مینوی است
صیانت از میراث مکتوب، ساماندهی منابع و استمرار فعالیتهای پژوهشی و انتشاراتی
آیتالله دکتر محقق داماد، رئیس هیئت امناء کتابخانه استاد مینوی: ابعاد آسیب کتابخانه مینوی که در رسانهها منعکس شد، متفاوت از واقعیت بود
