دکتر ضیاء هاشمی: تعلقات هویتی جوانان متکثر شده است

دکتر سیدضیاء هاشمی، معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور، در دومین همایش ملی «فرهنگ، رسانه و تحولات نسلی در ایران: از جهان واقعی تا جهان مجازی»، به بررسی هویت نسل جوان در جامعه شبکه‌ای و تأثیر تراکم ارتباطات و تحولات رسانه‌ای بر شکل‌گیری و بازسازی هویت جوانان پرداخت و بر نقش ایرانیت، دین، قومیت و ملیت به‌عنوان منابع متکثر هویت و ضرورت ارتقای سواد رسانه‌ای تأکید کرد.
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دکتر هاشمی در این همایش با قدردانی از برگزارکنندگان همایش و اشاره به سابقه مطالعات خود در حوزه ارتباطات و علوم اجتماعی، موضوع هویت نسل جوان در جامعه شبکه‌ای را یکی از محورهای مطالعاتی خود عنوان کرد و گفت: در چند مقاله مشترک در این زمینه کار شده و بخشی از این مطالعات نیز در قالب رساله دکتری دکتر نصیری در دانشگاه تهران دنبال شده است.
وی افزود: در ادامه این مطالعات تلاش شده است مسئله هویت جوانان با استفاده از داده‌ها و تحلیل‌های پژوهشی بررسی شود و داده‌هایی که حدود شش یا هفت سال از گردآوری آنها می‌گذرد، همچنان می‌تواند برای شناخت جوانان، شکل‌گیری هویت و تحولات نسل جدید مورد استفاده قرار گیرد.
هاشمی گفت: شناخت این تحولات به جامعه کمک می‌کند تا برای داشتن جامعه‌ای بهتر، از مسائل و تحولات اجتماعی غافلگیر نشود.

هویت؛ چیستی و کیستی ما در جامعه
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور در ادامه با تشریح مفهوم هویت اظهار کرد: هویت به معنای چیستی و کیستی ما در جامعه است و هنگامی که از هویت یک گروه، مانند جوانان، سخن می‌گوییم، باید آن را در بستر جامعه، تعاملات اجتماعی و ارتباطات عصر اطلاعات مورد توجه قرار دهیم.
وی افزود: جامعه امروز سرشار از ارتباطات و تعاملات گسترده، مستمر، متراکم و متقابل است و این ارتباطات در ساخت هویت فرد نقش دارند. فرد در این فرایند، تعریفی از خود پیدا می‌کند و خودارزیابی و خودشناسی او نیز در تعاملات جمعی شکل می‌گیرد.
هاشمی ادامه داد: این فرایند در بستر ارتباطات اجتماعی به معنای عام آن، از ارتباطات محیطی و رسانه‌ای گرفته تا ارتباطات گروهی، شکل می‌گیرد و تعامل فرد با نهادهای رسمی و غیررسمی جامعه نیز در این زمینه اهمیت دارد.
وی با اشاره به عرصه‌هایی مانند دانشگاه، بازار و شبکه همسایگی گفت: فرد در تعاملات رسمی و غیررسمی، جایگاه‌هایی را تجربه می‌کند که در شکل‌گیری هویت او مؤثر است.

هویت‌های جماعتی، مقاومتی و برنامه‌دار
هاشمی با اشاره به شکل‌های مختلف هویت اظهار کرد: هویت می‌تواند در قالب جامعه مدنی و در تعامل با نهادهای رسمی جامعه شکل بگیرد. در کنار آن، هویت جماعتی و هویت مقاومتی نیز قابل طرح است.
وی توضیح داد: هویت مقاومتی در شرایطی شکل می‌گیرد که افراد به اندازه کافی در شبکه اجتماعی و محیط پیرامون خود جذب و پذیرفته نشده‌اند و پذیرش اجتماعی آنها با تعارض‌ها و چالش‌هایی همراه است. فاصله‌ها، گسل‌ها و شکاف‌ها نیز می‌تواند در این فرایند نقش داشته باشد.
وی افزود: هویت برنامه‌دار نیز بر سوژگی فعال اجتماعی استوار است؛ یعنی فرد خود را به‌عنوان یک کنشگر تعریف می‌کند و برای خود جایگاه و جهت‌گیری مشخصی در جامعه در نظر می‌گیرد.

سیالیت هویت در جامعه شبکه‌ای
دکتر هاشمی با اشاره به ویژگی‌های جوان امروزی در شبکه ارتباطی گفت: وقتی جوان امروز را در این شبکه ارتباطی قرار می‌دهیم، ویژگی‌هایی را می‌بینیم که در ادبیات جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی درباره جامعه امروز مطرح شده است.
وی یکی از این ویژگی‌ها را «سیالیت هویت» عنوان کرد و گفت: هویت در جامعه امروز، به دلیل تراکم و تنوع ارتباطات و تعدد منابع هویت‌ساز، با سیالیت همراه شده است.
هاشمی افزود: جامعه اطلاعاتی به‌طور مرتب شاهد انفجار پیام‌ها، جهت‌گیری‌ها و تأثیرگذاری‌های مختلف است. فرد امروز عضو گروه‌های متعدد و متقاطع است و هم‌زمان یا در طول زمان با گروه‌بندی‌های جدید مواجه می‌شود. هر یک از این گروه‌ها نیز می‌توانند بر تعلقات، دلبستگی‌ها، وابستگی‌ها و تعهدات فرد تأثیر بگذارند. در نتیجه، انسان به‌طور مرتب در یک حرکت سینوسی و همراه با فراز و نشیب قرار می‌گیرد و با فرصت‌ها و الزاماتی برای بازتعریف نسبت خود با محیط مواجه می‌شود.

بازاندیشی هویت در عصر رسانه
هاشمی با اشاره به نقش رسانه‌ها در این فرایند گفت: یکی از ویژگی‌های انسان معاصر این است که هر روز با این پرسش مواجه می‌شود که نسبت به دیروز و نسبت به فردا در چه وضعیتی قرار دارد.
وی شرح داد: تغییرات اجتماعی زمانی بیشتر می‌شود که کنشگری رسانه‌ای نیز بیشتر باشد. در دنیای رسانه امروز، ایرانیان فارسی‌زبان در معرض حجم گسترده‌ای از اطلاعات و پیام‌های رسانه‌های فارسی‌زبان و روایت‌های متعارض قرار دارند.
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور اظهار کرد: شبکه‌های مختلف، فیلم و سریال، اینترنت و شکل‌های مختلف رسانه‌ای، پیام‌ها و روایت‌های متنوعی را در اختیار افراد قرار می‌دهند و همین امر موجب می‌شود بازاندیشی و پرسش از خود به صورت مستمر تکرار شود.
وی تأکید کرد: در چنین شرایطی، استقلال فردی و هویت اجتماعی فرد در معرض شکل‌گیری‌های مجدد و مکرر قرار دارد.

منابع متکثر هویت جوانان ایرانی
هاشمی با اشاره به عناصر مختلف هویت ایرانی گفت: وقتی از یک شهروند ایرانی درباره هویت او پرسیده می‌شود، عناصری مانند ایرانی بودن، تعلق به یک شهر، مسلمان بودن، قومیت و ملیت می‌تواند در پاسخ او حضور داشته باشد و اینها از عناصر اصلی شکل‌گیری هویت ایرانیان هستند.
وی افزود: تحقیقات انجام‌شده در طول حداقل یک سده اخیر نشان می‌دهد این عناصر می‌توانند به شکل متقاطع، موازی یا همسو در شکل‌گیری هویت افراد نقش داشته باشند؛ اما در جامعه امروز، هیچ‌یک از این عناصر به تنهایی عنصر اصلی و تعیین‌کننده هویت جوانان نیست.
وی با بیان اینکه تعلقات هویتی جوانان متکثر شده است، گفت: برای مثال، جوان کرد دانشجوی دانشگاه تهران، جوان آذری کاسب شهر تهران یا جوان لر کارگر شهر خرم‌آباد، هویت خود را صرفاً بر اساس قومیت تعریف نمی‌کند. تعلق قومی وجود دارد، اما در کنار آن تعلقات و تعهدات هویتی دیگری نیز وجود دارد.

تکثر در هویت دینی جوانان
هاشمی در ادامه به حوزه دین پرداخت و گفت: در حوزه دین نیز به نظر می‌رسد نوعی تکثر در تعلقات دینی و هویت دینی شکل گرفته است.
وی افزود: جوانان ایرانی ممکن است متدین باشند، اما نوع نگرش، سبک زندگی، رفتار و مناسک آنها می‌تواند متفاوت باشد. ممکن است جوانی در زیارت اربعین حضور داشته باشد، فردی نذر داشته باشد و فرد دیگری در شب‌های قدر در مسجد حضور پیدا کند؛ اما این تعلق دینی در سبک زندگی و رفتار افراد به شکل‌های متفاوتی بروز می‌کند. بنابراین جامعه جوان امروز را نمی‌توان با یک شکل واحد از دین و تعلقات دین‌مدارانه توضیح داد.

ایرانیت؛ همچنان عنصری پررنگ در هویت جوانان
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور با اشاره به تعلق ملی و تمدنی جوانان ایرانی گفت: در میان منابع مختلف هویتی، عنصری که کماکان در ایران پررنگ است، ایرانیت و تعلقات و تعهدات مربوط به ایران و تمدن ایرانی است.
هاشمی افزود: داده‌های این تحقیق که مربوط به حدود هفت سال پیش است، نشان می‌دهد جوانان ایرانی با وجود تفاوت‌ها و سوگیری‌های مختلف، همچنان تعلق به ایران را به عنوان یکی از عناصر مهم هویتی خود حفظ کرده‌اند.
وی ادامه داد: ممکن است میان جوانان در مناطق و گروه‌های اجتماعی مختلف تفاوت‌هایی وجود داشته باشد، اما عنصر ایرانیت همچنان در میان منابع هویتی جوانان ایرانی پررنگ است.
هاشمی تأکید کرد: در جامعه شبکه‌ای، ما با منابع هویتی متکثری مواجه هستیم و ایرانیت، دین، قومیت و ملیت، هر کدام سهمی در شکل‌گیری هویت دارند.

ضرورت ارتقاء سواد رسانه‌ای
وی با اشاره به وضعیت سوژگی فعال در میان جوانان اظهار کرد: در میان جوانان، سوژگی فعال و برنامه‌دار کمتر دیده می‌شود و در مقابل، در فضای مجازی با تنوع و تکثر فزاینده پیام‌ها مواجه هستیم.
هاشمی افزود: با توجه به شرایط اقتصادی، فضای رسانه‌ای و گسترش رسانه‌های جدید، متنوع و برخط، ارتقاء سواد رسانه‌ای برای حفظ پیوندهای جمعی و ارتباطی مخاطبان ایرانی اهمیت دارد.
وی آموزش و ترویج سواد رسانه‌ای را یک ضرورت اجتماعی دانست و گفت: به‌ویژه برای جوانانی که در معرض پیام‌های متعارض قرار دارند، افزایش قدرت انتخاب، توانایی اعتماد و ارزیابی پیام‌ها و تقویت اعتمادبه‌نفس اهمیت دارد تا فراز و نشیب‌های این حوزه به پیامدهای مخرب منجر نشود.

ضرورت شناخت مستمر تحولات اجتماعی و رسانه‌ای
هاشمی در پایان سخنانش با تأکید بر نقش رسانه‌ها، نهادهای آموزشی و مراکز علمی و پژوهشی اظهار کرد: لازم است به‌صورت مستمر تغییرات و تحولات این حوزه را بشناسیم و بر اساس آن، برنامه‌های اجتماعی و رسانه‌ای مناسب طراحی کنیم. هدف این است که بتوانیم به سمت جامعه‌ای منسجم‌تر، قوی‌تر، همدل‌تر و همسوتر حرکت کنیم؛ جامعه‌ای که در آن، با وجود قرار گرفتن افراد در معرض عناصر متنوع و متعدد، امکان شکل‌گیری و تقویت کنشگران اجتماعی فراهم باشد./پایان

همایش ملی «فرهنگ، رسانه و تحولات نسلی در ایران: از جهان واقعی تا جهان مجازی»