درگذشت رئیس اسبق پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی (۱۳۷۲ تا ۱۳۸۸)
در سوک استاد مهدی گلشنی؛ باورمند به پیوند حقیقت، علم و دین
درگذشت استاد فرزانه، دکتر مهدی گلشنی، ضایعهای جبران ناپذیر برای جامعۀ علمی و دانشگاهی کشور و بهویژه برای استادان علوم انسانی و پژوهشگران حوزۀ علم و دین است. او از شمار دانشمندانی بود که کوشید میان دانش تخصصی، تأمل فلسفی، میراث دینی و پرسشهای بنیادین انسان معاصر پیوند برقرار کند. گلشنی در عین آن که فیزیکدانی برجسته و نامور بود، دغدغۀ نسبت علم با جهانبینی، اخلاق، دین و ارزشهای انسانی را نیز همواره در کانون توجه داشت.
جایگاه دانشگاهی استاد گلشنی تنها به تدریس و پژوهشهای تخصصی او محدود نبود. او استادی دانشجوپرور بود که شمار فراوانی از دانشجویان و پژوهشگران از دانش، ژرفنگری و نگاه جامع او بهره میبردند. برای او آموزش، صرفاً انتقال مجموعهای از مفاهیم و فرمولها نبود؛ دانشجو باید میآموخت که دربارۀ مبانی معرفتی علم، پیشفرضهای نظری آن و نسبت آن با دیگر حوزههای شناخت نیز تأمل کند. تأسیس و راهاندازی گروه فلسفۀ علم در دانشگاه صنعتی شریف، در سال ۱۳۷5، از جلوههای روشن این نگاه بود؛ اقدامی که به گسترش مطالعات فلسفۀ علم و تربیت دانشجو در این حوزۀ میانرشتهای در کشور کمک کرد. دریغا که قرار بود استاد گلشنی در روز دوشنبه دوم آذر در مراسم گرامیداشت سیامین سالگرد تأسیس گروه فلسفۀ علم سخنرانی کند.
یکی از مهمترین وجوه شخصیت علمی و فکری دکتر گلشنی، اهتمام جدی و مستمر او به مطالعات میانرشتهای در زمینۀ علم و دین بود. او از معدود فیزیکدانانی بود که این موضوع را نه مسئلهای حاشیهای و صرفاً کلامی، بلکه پرسشی بنیادی دربارۀ ماهیت علم، مبانی معرفتی آن و افقهای فهم انسان از جهان میدانست. از نظر او، علم و دین دو قلمرو بیارتباط و ناگزیر متعارض نبودند؛ بلکه میتوانستند در فهم واقعیت، تبیین جایگاه انسان در جهان و پاسخگویی به پرسشهای بنیادین یکدیگر را یاری کنند.
در این میان، مطالعۀ رابطۀ قرآن و طبیعت جایگاه ویژهای در آثار و فعالیتهای او داشت. کتاب «قرآن و علوم طبیعت» نمونۀ روشنی از این دغدغه است. گلشنی میکوشید نشان دهد که مواجهه با طبیعت و مطالعۀ نظاممند آن، در جهانبینی دینی، صرفاً فعالیتی فنی و عاری از معنا نیست؛ بلکه میتواند با تأمل در آیات الهی و فهم نظم و حکمت حاکم بر جهان پیوند یابد. او در آثار دیگر خود، از جمله «از علم سکولار تا علم دینی» و «علم و دین و معنویت در آستانۀ قرن بیستویکم»، ابعاد گوناگون این مسئله را پی گرفت و دربارۀ پیشفرضهای فلسفی و جهانبینانۀ علم جدید به بحث پرداخت. استاد گلشنی در سال ۱۹۹۵ برای درس «علم و دین» در دانشگاه صنعتی شریف، جایزۀ برنامۀ آموزشی علم و دین بنیاد جان تمپلتون را دریافت کرد.
از خدمات ماندگار دکتر گلشنی، مدیریت و توسعۀ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است. او از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۸۸ ریاست این پژوهشگاه را بر عهده داشت و در این دوره کوشید دامنه فعالیتهای علمی و پژوهشی آن را گسترش دهد و ساختارهای تازهای برای پاسخگویی به نیازهای متنوع علوم انسانی و مطالعات فرهنگی از جمله مرکز تحقیقات امام علی(ع)، پژوهشکدۀ اقتصاد، گروه اندیشۀ سیاسی اسلام، گروه غربشناسی، گروه مطالعات زنان، گروه علم و دین و گروه فلسفه برای کودکان، پدید آورد. گسترش پژوهشگاه در دورۀ مدیریت استاد گلشنی، با این هدف بود که علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بتوانند دربارۀ مسائل بنیادین جامعه، فرهنگ، تاریخ و تمدن، اقتصاد، دین، علم و تحولات جهان جدید بهصورت تخصصی و در عین حال مرتبط با یکدیگر و میان رشتهای تحقیق کنند.
با این همه، شاید مهمترین میراث فکری دکتر گلشنی را باید در باور راسخ او به پیوند علم و ارزشها جستوجو کرد. او تصور رایجی که علم را فعالیتی کاملاً خنثی، مستقل از مبانی فلسفی و جهانبینی و فارغ از ارزشهای انسانی میانگارد، نپذیرفت. از نظر او، علم در خلأ شکل نمیگیرد؛ نه تنها انتخاب مسائل پژوهش، صورتبندی پرسشها، جهتگیری تحقیقات و نحوۀ بهرهبرداری از دستاوردهای علمی، بلکه حتی مبانی علوم، همگی میتوانند از ارزشها و پیشفرضهای فکری و فرهنگی تأثیر بپذیرند.
از این رو، ارزشهای دینی میتوانند در تعیین مبانی و غایات علم، جهتبخشی به فعالیت علمی و ارزیابی پیامدهای آن نقش ایفا کنند. بهویژه، علم در جهانبینی دینی نباید تنها در خدمت قدرت، ثروت، سلطه یا ارضای نیازهای مادی قرار گیرد؛ بلکه باید بتواند در مسیر حقیقتجویی، تعالی انسان، عدالت، مسئولیت اخلاقی و خیر عمومی به کار گرفته شود. از این منظر، خدمت علم به ارزشهای دینی به معنای کنار گذاشتن روش علمی یا تحمیل نتایج از پیش تعیینشده بر پژوهش نیست؛ بلکه به معنای توجه به مبانی، غایات و مسئولیتهای اخلاقی دانش و قرار دادن تواناییهای علمی در افقی انسانی و الهی است.
یاد و نام استاد گلشنی در تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و در عرصۀ مطالعات علم و دین باقی خواهد ماند. آثار و کوششهای او، بهویژه در زمینه پیوند علم، فلسفه و دین، همچنان میتواند موضوع نقد، گفتوگو و پژوهشهای تازه باشد. یادبود او صرفاً یادآوری خدمات یک استاد فقید نیست؛ بلکه فرصتی است برای بازاندیشی دربارۀ نوع علمی که جستجو میکنیم، نسبتی که میان دانش و ارزش برقرار میسازیم و مسئولیتی که دانشمند در برابر حقیقت، انسان و جامعه بر عهده دارد. با درگذشت استاد دکتر مهدی گلشنی، یکی از چهرههای برجستۀ فیزیک و از پیشگامان گفتوگوی علم و دین در ایران از میان ما رفت؛ اما دغدغۀ او برای پیوند دادن دانش با معنا، حقیقت و ارزشهای الهی، همچنان پیش روی جامعۀ علمی و دانشگاهی کشور قرار دارد.
ضمن تسلیت درگذشت استاد گلشنی به اعضای محترم هیئت علمی و کارکنان گرامی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، جامعۀ علمی کشور و به ویژه اعضای دانشگاه صنعتی شریف، از خداوند متعال برای آن استاد فقید رحمت و مغفرت و علو درجات، و برای خانواده، شاگردان، همکاران و دوستداران ایشان صبر و شکیبایی مسئلت داریم.
سید محمدرضا امیری طهرانی
رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
