مراسم «بزرگداشت هفته کتاب، کتابخوانی و کتابدار» برگزار شد
کتابخانه؛ حافظه زنده دانش و میراث فرهنگی در عصر تحولات فناورانه
به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی و کتابدار، مراسمی با حضور ریاست پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی دکتر امیری طهرانی و جمعی از استادان، مدیران، پیشکسوتان و کارکنان فعلی کتابخانه مرکزی، روز یکشنبه ۲۴ آبانماه ۱۴۰۵، با همکاری مدیریت کتابخانه مرکزی و مدیریت فرهنگی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد. در این نشست، دکتر فرخ امیرفریار و دکتر ابراهیم افشار زنجانی، رؤسای اسبق کتابخانه، بهعنوان مهمانان ویژه حضور داشتند و استادانی چون دکتر مصطفی عاصی، دکتر فاطمه براتلو، دکتر حمیدرضا رادفر و جمعی از مدیران و همکاران کتابخانه نیز به بیان دیدگاهها و تجربههای خود پرداختند.
این مراسم با رویکردی متفاوت از برنامههای معمول بزرگداشت هفته کتاب، در فضای صمیمی کتابخانه مرکزی برگزار شد؛ انتخابی که افزون بر جنبه نمادین، فرصتی برای بازخوانی تاریخ، تجربههای حرفهای و تحولات این نهاد علمی و فرهنگی فراهم آورد. همچنین حضور دکتر امیری طهرانی به همراه همکاران حوزۀ ریاست دکتر بهرنگ ذوالفقاری در محل کتابخانه مرکزی ناظر بر اهتمام ویژه مدیریت پژوهشگاه در راستای اعتلای فرهنگ کتاب و کتابخوانی است.
در ادامه گزارش مختصری از روند برگزاری مراسم ارائه میشود:
دکتر صادقیزاده؛ کتابخانه، مکانی برای گفتوگوی نسلها و استمرار حافظه علمی
در آغاز مراسم، دکتر صادقیزاده، مدیر کتابخانههای پژوهشگاه، ضمن خوشامدگویی به مهمانان و تبریک هفته کتاب و کتابخوانی، سخنان خود را با قرائت ابیاتی از وحشی بافقی آغاز کرد و با اشاره به ضرورت توجه به ماهیت و هویت کتابخانه، توضیح داد که یکی از دلایل برگزاری متفاوت این مراسم، انتخاب فضای خود کتابخانه برای میزبانی از استادان و پیشکسوتان بوده است؛ زیرا کتابخانه تنها ظرفی برای نگهداری کتاب نیست، بلکه خود بخشی از هویت و حیات فرهنگی کتاب بهشمار میرود. همانگونه که محتوا اهمیت دارد، ظرف و کالبدی که آن محتوا را در خود جای میدهد نیز واجد ارزش است.
دکتر صادقیزاده فضای کتابخانه را مکانی آمیخته با حضور و صدای خاموش نسلهای مختلف اندیشهورزان توصیف کرد؛ مکانی که سکوت ظاهری آن، در حقیقت حامل گفتوگوی هزاران انسان از خلال آثار و نوشتههایشان است. به تعبیر ایشان، حضور در میان قفسههای کتاب، نوعی مواجهه با اندیشهها و تجربههایی است که در گذر زمان به میراث فرهنگی و علمی تبدیل شدهاند.
وی در ادامه، توضیح داد که شناسنامه هر نهاد، در پیوند با گذشتگان و بنیانگذاران آن شکل میگیرد. اگر تجربه و تلاش پیشینیان مورد توجه قرار نگیرد، سازمان ناگزیر به تکرار مسیرهای گذشته خواهد شد، بیآنکه از دستاوردها و آموختههای آنان بهرهمند شود.
ایشان در ادامه به اشعار زیر از مولانا اشاره کردند:
منبسط بودیم یک جوهر همه / بیسر و بی پا بدیم آن سر همه
چون بصورت آمد آن نور سره / شد عدد چون سایههای کنگره
کنگره ویران کنید از منجنیق / تا رود فرق از میان این فریق
و با تفسیر ابیات فوق دانش را تنها راه ویران کردن کنگره های وهمی برای دست یافتن به جوهر راستین حقیقت دانست؛ امری که تنها از طریق اندیشهورزی میسر میگردد که هموارترین راه آن تأمل در کتب ارزشمند علمی است. کتبی که میراث فرهنگی ایران تا حدود زیادی از خلال آنها کشف و بازشناسی میشود. پاره ای از این میراث، گاه در گذر زمان به فراموشی سپرده شده و بازشناسی آن نیازمند پژوهش، اندیشه و حتی بازاندیشی در آثار و متون پیشین است.
دکتر مصطفی عاصی؛ از تاریخ فرهنگستان زبان تا ضرورت همراهی با تحولات فناوری
پس از سخنان رئیس کتابخانه، دکتر عاصی با اشاره به سابقه حضور خود در فرهنگستان زبان ایران، از تجربه فعالیت در این نهاد در فاصله سالهای ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ سخن گفت. ایشان که در آغاز فعالیت خود دانشآموخته رشته زبانشناسی بود، توضیح داد که از نزدیک در جریان شکلگیری فرهنگستان و کتابخانه آن قرار داشته است.
دکتر عاصی با یادآوری نقش استادانی همچون زندهیاد دکتر کیا و دکتر بدرهای، به اهمیت تلاشهای آنان در شکلگیری کتابخانه فرهنگستان زبان ایران اشاره کرد. به گفته ایشان، این کتابخانه از مجموعههای غنی و ارزشمند علمی برخوردار بود که بعدها منابع آن به مجموعه مؤسسه مطالعات فرهنگی و سپس پژوهشگاه منتقل شد. بسیاری از کتابهای نفیس، مهم و کمنظیری که امروز در کتابخانه موجود است، از میراث همان مجموعه بهشمار میروند.
بخش دیگری از سخنان دکتر عاصی به تحولات فناوری اختصاص داشت. وی با تأکید بر اینکه نمیتوان در برابر جریان شتابان تغییرات ایستادگی کرد، اظهار داشت که راه درست، حرکت آگاهانه همراه با زمان و شناخت ظرفیتهای جدید است. از دیدگاه استاد پژوهشگاه، اینترنت و فضای دیجیتال اگرچه در صورت غفلت میتوانند تهدیدی برای زبانها و خردهفرهنگها باشند، اما در صورت برنامهریزی و هوشیاری، فرصتی ارزشمند برای معرفی زبان، فرهنگ و پیشینه علمی و تاریخی ایران به جهان محسوب میشوند.
استاد زبانشناسی با اشاره به گسترش وبگاههای آموزش زبان فارسی در نقاط مختلف جهان، این تحول را فرصتی کمهزینه و گسترده برای معرفی فرهنگ ایرانی دانست. همچنین تأکید کرد که دسترسی گسترده دانشجویان به منابع دیجیتال و کتابهای الکترونیکی، در کنار امکانات هوش مصنوعی، میتواند زمینه بهرهمندی از منابعی را فراهم کند که پیشتر دسترسی عمومی به آنها دشوار بود.
دکتر عاصی در جمعبندی دیدگاه خود تأکید کرد که فناوری، در صورت بهرهبرداری هوشمندانه، نه تهدیدی اجتنابناپذیر، بلکه فرصتی برای تقویت حضور زبان و فرهنگ ایرانی در عرصه جهانی است.
دکتر ابراهیم افشار زنجانی؛ روایت تاریخ شکلگیری کتابخانه و اهمیت سرمایه انسانی
دکتر ابراهیم افشار زنجانی سخنان خود را با تأکید بر اینکه تجربههایشان عمدتاً به تاریخ و تحولات کتابخانه تا سال ۱۳۷۲ مربوط میشود، آغاز کرد. ایشان با بازگشت به سالهای نخست فعالیت حرفهای خود، توضیح داد که از سال ۱۳۵۶ فعالیتشان را در کتابخانه شاهنامه فردوسی و بدون تحصیلات تخصصی کتابداری آغاز کرد.
وی با اشاره به ادغام مجموعهای از مؤسسات و پژوهشکدههای فرهنگی بعد از انقلاب اسلامی، توضیح داد که میراث کتابخانههای این مراکز به مجموعهای تبدیل شد که بعدها در ساختار کتابخانه کنونی پژوهشگاه جای گرفت. گردآوری و ساماندهی منابع متعدد، بدون وجود فهرست مشترک و با اتکا به فهرستهای کاغذی، از جمله دشواریهای مهم آن دوره بود. دکتر افشار از تلاشهای همکارانی چون آقای شاکری و آقای کاوهای در ساماندهی این مجموعه یاد کرد و به مسئولیت خود در فهرستنویسی کتابهای فارسی و عربی اشاره داشت.
دکتر فرخ امیرفریار؛ کتابخانه بهمثابه حاصل همکاری و تجربه نسلها
دکتر فرخ امیرفریار در آغاز سخنان خود از دکتر صادقیزاده برای دعوت و فراهمآوردن فرصت حضور پیشکسوتان در کتابخانه قدردانی کرد و به حدود پانزده سال سابقه حضور و فعالیت خود در این مجموعه اشاره داشت.
امیرفریار با تأکید بر ماهیت جمعی فعالیت کتابخانه، خاطرنشان کرد که هیچ کتابخانهای صرفاً با تلاش یک مدیر یا یک فرد شکل نمیگیرد؛ بلکه حاصل همکاری گروهی از افراد متخصص و متعهد است. از دیدگاه ایشان، ترکیب دانش تخصصی و تجربه عملی همکاران، سرمایهای اساسی برای استمرار و ارتقای خدمات کتابخانه است.
دکتر امیرفریار در بخش دیگری از سخنان خود از دکتر گلشنی یاد کرد و ایشان را مصداق واژه «عالم» دانست. وی با اشاره به سرعت تحولات فناوری، نسبت به نامشخص بودن وضعیت کتاب و کتابخانه در آینده ابراز تأمل کرد و در عین حال توصیهای حرفهای به همکاران داشت: حفظ حساسیت، کنجکاوی و علاقه به خدمت. از نگاه وی، رضایت از خدمتی که به مراجعهکننده ارائه میشود، یکی از ارزشمندترین جنبههای فعالیت در کتابخانه است.
دکتر فاطمه براتلو؛ دفاع از تجربه عمیق مطالعه و فرهنگ کتابخوانی
دکتر براتلو، معاون کاربردیسازی علوم انسانی و فرهنگی، در سخنانی کوتاه، با اشاره به کمرنگشدن فرهنگ مطالعه و معاشرت مستقیم با کتابهای چاپی، بر اهمیت تجربه فیزیکی کتابخوانی تأکید کرد. ایشان یادآور شد که حتی در کتابخانههای دیجیتال، تلاش میشود تجربه ورقزدن صفحات و صدای کاغذ بازآفرینی شود، اما این امکانات لزوماً جایگزین لذت ملموس و عمیق مطالعه کتاب چاپی نمیشود.
ایشان با اشاره به تغییر شیوههای سوادآموزی نسل جدید و نقش فیلم، سریال و بازیهای رایانهای در انتقال محتوا، تأکید کرد که شکلهای جدید دریافت اطلاعات نباید موجب فراموشی ارزش مطالعه عمیق شود. از نگاه ایشان، ابزارهای جدید ممکن است روش انتقال دانش را تغییر دهند، اما هیچیک نمیتواند بهطور کامل جایگاه کتاب و میراث فرهنگی مکتوب را پر کنند.
دکتر امیری طهرانی؛ هوش مصنوعی بهمثابه پدیدهای اجتماعی ـ فناورانه
دکتر امیری طهرانی، رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، در سخنان خود ضمن ابراز خرسندی از دیدار دوباره با استادان و همکاران پیشکسوت کتابخانه، از تلاشهای آنان در توسعه دانش کتابداری و بهبود وضعیت منابع علمی پژوهشگاه قدردانی کرد. ایشان بهویژه از فعالیتهای دکتر امیرفریار در حوزه کتابداری و مشارکت علمی در نشریات تخصصی یاد کرد و بر ضرورت حمایت از کتاب، کتابخوانی و کتابداری تأکید داشت.
دکتر امیری طهرانی در پاسخ به پرسشی دربارۀ آینده هوش مصنوعی و تأثیر آن بر دانش بشری تأکید کرد که پدیدههایی مانند هوش مصنوعی را نباید صرفاً فناوریهایی فنی و مهندسی تلقی کرد؛ بلکه باید آنها را در چارچوب نظامهای اجتماعی ـ فناورانه بررسی کرد. به تعبیر ایشان، فناوریها در بستر روابط انسانی، مناسبات اجتماعی، دانش و اندیشه شکل میگیرند و پس از ظهور نیز در تعامل با همین بسترها معنا و کارکرد پیدا میکنند.
رییس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، هوش مصنوعی را ابزاری بالقوه مفید برای پژوهش دانست که میتواند در انجام امور زمانبر، تسهیل فرایند نگارش و حتی ارائه دیدگاههای انتقادی و مشورتی به پژوهشگران مؤثر باشد. بااینحال، در کنار این ظرفیتها، نسبت به آیندهای که در آن ممکن است هوش مصنوعی از تواناییهای انسانی پیشی بگیرد و نقش انسان به دستیار فناوری تقلیل یابد، ملاحظات جدی درباره هویت، اختیار و جایگاه انسان مطرح کرد.
دیدگاههای تکمیلی استادان و همکاران کتابخانه
در ادامه برنامه، شهرزاد داودی؛ کتابدار مسئول مدیریت کتابخانه و مرکز اسناد و اطلاعات علمی، با اشاره به سخنان دکتر عاصی درباره واژهگزینی کتابداری، به تدوین «اصطلاحنامه کتابداری» اشاره کرد و از نقش خانم راستین و زندهیاد پوراندخت سلطانی در این زمینه یاد کرد.
دکتر حمیدرضا رادفر مدیر اسبق کتابخانه نیز ضمن تبریک هفته کتاب و قدردانی از برگزارکنندگان، به دانش کتابشناختی دکتر افشار و فعالیتهای علمی دکتر امیرفریار، بهویژه در نشریه «جهان کتاب»، اشاره کرد. ایشان با یادآوری دوره مسئولیت خود در کتابخانه، بر ارزش ترکیب دانش و تجربه در میان همکاران تأکید داشت.
علیاصغرنصیری، معاون مدیریت کتابخانه و مرکز اسناد و اطلاعات علمی، ضمن خوشامدگویی به مهمانان، تلاش مجموعه کتابخانه را در جهت پاسخگویی به نیازهای پژوهشگران یادآور شد و کاهش مراجعه حضوری به کتابخانه را از مسائل قابل توجه دانست.
دکتر حسین ادبی؛ کارشناس کتابخانه و مرکز اسناد و اطلاعات علمی نیز با تأکید بر ضرورت استفاده از تجربه استادان و همکاران پیشین، همفکری و همکاری را راهی برای شناسایی کاستیها و ارتقای خدمات کتابخانه معرفی کرد.
دکتر نوری؛ کتابدار مسئول مدیریت کتابخانه و مرکز اسناد و اطلاعات علمی، یاسمن قوامی؛ کارشناس کتابخانه و مرکز اسناد و اطلاعات علمی، و مژگان وثوق کتابدار مسئول مدیریت کتابخانه و مرکز اسناد و اطلاعات علمی نیز ضمن ابراز خرسندی از حضور در این مجموعه، از پیشکسوتان و مدیران قدردانی کردند و فرارسیدن هفته کتاب و کتابدار را تبریک گفتند. این بخش از برنامه، فرصتی برای بازتاب تجربه و احساس تعلق کارکنان به محیط حرفهای کتابخانه بود.
دکتر بختیاری؛ اهمیت پاسداشت پیشکسوتان و استمرار تعاملات فرهنگی
در بخش پایانی، دکتر بختیاری، مدیر امور فرهنگی، ضمن تبریک هفته کتاب و کتابخوانی، از مدیر کتابخانههای پژوهشگاه، مهمانان، استادان و همکارانی که در برگزاری این مراسم مشارکت داشتند، قدردانی کرد. ایشان بهویژه از دکتر امیری طهرانی برای حضور در جمع همکاران و دکتر عاصی و دیگر استادان حاضر تشکر کرد.
پس از این بخش، ریاست پژوهشگاه لوح تقدیری به رسم قدردانی به مهمانان ویژه اهدا کرد و مراسم با ثبت عکس یادگاری دستهجمعی و پذیرایی از حاضران به پایان رسید.
