یادداشت دکتر امیری‌طهرانی، رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
حضرت فاطمه زهرا(س) الگوی حق‌پرستی
یادداشت دکتر سیدمحمدرضا امیری طهرانی، رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به مناسب شهادت بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا(س)
حضرت فاطمه زهرا(س) الگوی حق‌پرستی
در خطبه‌های حضرت فاطمه زهرا(س)، دفاع از حق، مطالبه‌ای شخصی نیست؛ بلکه ایشان حق را در پیوند با امور هدایت الهی، عدالت اجتماعی، رهبری جامعه و حتی تأمین زندگی خانواده می‌نگرند. از این منظر، اعتراض به کنار گذاشته‌شدن حضرت علی(ع) و دفاع از حق فدک دو موضوع جدا از یکدیگر نیستند، بلکه نمونه‌هایی از پایمال‌شدن حقوق هستند که رعایت آن‌ها برای التزام به آموزه‌های قرآن کریم، وفاداری به تعالیم پیامبر(ص) و سامان یافتن جامعه ضرورت دارد.
والاترین حق، حق الهی هدایت مردم به راه مستقیم است. حضرت فاطمه زهرا (س) تأکید می‌کنند که اگر اداره امور به علی(ع) سپرده می‌شد، او جامعه را به سرچشمه‌ای روشن و گوارا هدایت می‌کرد و از کج‌روی و بی‌سامانی بازمی‌داشت. بنابراین، کنار گذاشتن رهبری شایسته، تنها جابه‌جایی یک منصب نیست؛ بلکه می‌تواند سرنوشت هدایت و سامان جامعه را دچار انحراف کند.
از حقوق مورد تأکید حضرت، حق امامت و رهبری است. ایشان یادآوری می‌کنند که پیامبر(ص) در ماجرای غدیر، ولایت و رهبری علی(ع) را آشکارا مطرح کرده بود؛ ازاین‌رو، واگذاری زمام امور به دیگران گسستن پیوند جامعه با آن سفارش تاریخی پیامبر (ص) بود. حضرت در توصیف شایستگی علی(ع) برای اداره جامعه، از توانایی او در پیشگیری از انحراف، هدایت مردم به راهی روشن و برقراری عدالت سخن می‌گوید.
سخنان حضرت بر حقوق مردم و ضرورت عدالت در اداره جامعه نیز دلالت دارد. ایشان با اشاره به شیوه حکومت علی(ع)، بر پرهیز از برداشت ناروا از بیت‌المال و بسنده‌کردن به اندازه نیاز تأکید می‌کند. چنین رویکردی در نگاه حضرت، زمینه‌ساز تمایز حق از باطل و گشوده‌شدن برکات برای مردم است. بدین‌ترتیب، عدالت در حکومت امری انتزاعی نیست؛ بلکه در نحوه توزیع اموال عمومی و توجه به نیازهای مردم نمود پیدا می‌کند. از این رو است که حق زندگی و تأمین معاش نیز در ماجرای فدک برجسته می‌شود. فدک به‌عنوان هدیه‌ای الهی معرفی شده که پیامبر(ص) آن را برای تأمین زندگی فرزندان حضرت فاطمه(س) به ایشان سپرده بود. ازاین‌رو، غصب آن فقط اختلافی بر سر مالکیت نبود، بلکه به محروم‌شدن خانواده از حق گذران زندگی می‌انجامید.
حضرت در خطبه‌های خویش برای اثبات حقوق یاد شده، از چند شیوۀ استدلال بهره می‌گیرند. در کنار استناد تاریخی و قرآنی، دلیل و برهان و پرسش‌های روشنگرانه نیز جایگاه مهمی در احتجاج حضرت دارد. نخست، به شواهد تاریخی استناد می‌کنند و سفارش پیامبر(ص) درباره علی(ع)، ماجرای غدیر و چگونگی واگذاری فدک را یادآور می‌شوند. دوم، مردم را به تدبر در قرآن فرامی‌خوانند و برای اثبات ارث خود، به آیاتی درباره ارث‌بری سلیمان از داوود، دعای زکریا برای وارثان خویش و احکام عمومی ارث اشاره می‌کنند. ایشان با طرح پرسش‌هایی درباره حکم قرآن و بیان نسبتِ خانوادگی خود با پیامبر(ص)، ناسازگاری ادعاهای مدعیان را آشکار می‌کنند. پرسش‌های حضرت درباره تفاوت‌گذاشتن میان ارث‌بری دیگران و محروم‌کردن دختر پیامبر(ص) از ارث، مخاطبان را به سنجش ادعاهای خود با متن قرآن وامی‌دارد، همچنین با یادآوری وظیفه دینی مسلمانان، مسئولیتِ انصار و بزرگان مدینه را در حمایت از حق یادآور می‌شوند. در این چارچوب، حق‌طلبی مطالبه حق شخصی نیست؛ بلکه شنوندگان نیز در برابر آنچه می‌بینند و می‌شنوند مسئول‌اند.
در آسیب‌شناسی تضییع حقوق، حضرت در سخنان خویش از سستی اخلاقی، تنآسایی و کوتاهی در یاری حق یاد می‌کنند. ایشان بی‌پاسخ‌ماندن فریاد دادخواهی و کنارگذاشتن فرد شایسته از زمامداری را نشانه غفلت و دل‌بستن به آسایش دنیوی می‌دانند. در سطحی عمیق‌تر، حضرت از ضعف ایمان و تردید در باور قلبی و فاصله‌گرفتن از قرآن سخن می‌گویند؛ کتاب خدا در دسترس مردم است، اما به آن پشت می‌کنند یا آیاتش را به‌گونه‌ای تأویل می‌کنند که با خواسته‌هایشان سازگار باشد. در این تحلیل، هواپرستی و ترجیح آسایش و منفعت، زمینه‌ساز بی‌اعتنایی به حق می‌شود.
وسعت نگاه حضرت فاطمه زهرا (س) در دفاع از حق که اعم از حقوق الهی و انسانی و حقوق فردی و اجتماعی است، از باور و انگیزۀ حق‌پرستی ایشان برمی‌خیزد. و راه و روش ایشان در دعوت به حق، دلیل و برهان و استناد به دلایل عقلی و نقلی است. چه آن که خاندان پاک و منزه پیامبر (ص)، جز به بهترین روش احتجاج نمی‌کنند./پایان
ایتا