از استقلال سیاسی تا خودآگاهی و خودبنیادی علمی؛ بازخوانی رخدادهای سیزدهم آبان در افق آینده ایران

سیزدهم آبان‌ماه، در تاریخ معاصر ایران، فراتر از یک مناسبت تقویمی، نماد مواجهه تاریخی ملت ایران با مسئله استقلال، سلطه خارجی و حق تعیین سرنوشت است. این روز، چنانکه بارها از سوی رهبر شهید انقلاب حضرت آیت الله العظمی سید علی حسینی خامنه‌ای(ره) مورد تاکید قرار گرفته است، یادآور اراده ملتی است که در بزنگاه‌های مهم تاریخ، تجدیدنظر در مناسبات نابرابر و حقارت‌آمیز با قدرت‌های خارجی را مطالبه کرده و در برابر مداخله‌گری، زیاده‌خواهی و سلطه‌طلبی قدرت‌های بزرگ ایستاده است. از این منظر، سیزدهم آبان را باید فرصتی برای بازاندیشی در یکی از بنیادی‌ترین مسائل تاریخ و جامعه ایران دانست: نسبت میان استقلال ملی و ظرفیت یک جامعه برای تولید قدرت، دانش و اراده مستقل.

دهه‌هاست که مشخص و آشکار شده است که سلطه در جهان معاصر دیگر صرفاً و تنها در قالب اشغال سرزمینی یا برتری نظامی ظهور نمی‌کند. مناسبات سلطه در اشکال پیچیده‌تر اقتصادی، سیاسی، رسانه‌ای، فناورانه و معرفتی بازتولید می‌شوند. وابستگی علمی و فناورانه، انحصار تولید دانش، سلطه بر زیرساخت‌های ارتباطی و اطلاعاتی، جهت‌دهی به جریان‌های رسانه‌ای و تحمیل الگوهای خاص توسعه و مصرف، از جمله سازوکارهایی هستند که از رهگذر آن سعی می کنند بر سرنوشت مردم و حکمرانی کشورها چیره شوند و منابع مادی و سرمایه های انسانی آنها را در خدمت اهداف و منافع استکباری خویش درآورند. ازاین‌رو، مواجهه با سلطه در جهان امروز، مستلزم درکی جامع از ابعاد مختلف قدرت و شناخت سازوکارهای آشکار و پنهان بازتولید نابرابری در نظام بین‌الملل است.

در چنین شرایطی، بدیهی می‌نماید استقلال سیاسی و اقتصادی، هرچند ضرورتی بنیادین است، اما بدون استقلال علمی، فرهنگی و معرفتی نمی‌تواند به استحکام و پایداری لازم برسد. امام شهید انقلاب اسلامی، در بیانات ارزشمند و راهگشایشان در نوبت‌های متعدد به این موضوعات توجه می‌دانند ازجمله در دیدار گروهی از مخترعان و نوآوران جوان کشور در سال 1384 چنین فرمودند: «براى یک ملت، سم بزرگ عبارت است از وابستگى؛ و پادزهر این سم، عبارت است از خودآگاهى، استقلال فکرى، استقلال علمى، روى پاى خود ایستادن، خود را اداره کردن و خود را محتاج دیگران ندیدن.» 

نباید فراموش کرد جامعه‌ای که در تولید دانش، نظریه‌پردازی، فناوری و شناخت مسائل خود، وابسته باشد، حتی در صورت برخورداری از استقلال رسمی سیاسی، ممکن است در تصمیم‌گیری‌های راهبردی و تعیین مسیر توسعه با محدودیت مواجه شود. رشد و شکوفایی علمی را باید نه صرفاً یکی از شاخص‌های توسعه، بلکه از مهم‌ترین مقدمات استقلال واقعی و پایدار کشور دانست. استقلال علمی به معنای گسستن از جریان جهانی دانش یا نفی تعاملات بین‌المللی نیست؛ بلکه به معنای برخورداری از توان تولید دانش، مشارکت فعال و برابر، داشتن نگاه و ذهنیت انتقادی و آزاد، در گفت‌وگوی علمی جهانی و پرهیز از وابستگی یک‌سویه به مراکز قدرت و تولید معرفت است.

استقلال، هم حق یک ملت است و هم مسئولیتی تاریخی که تحقق و استمرار آن نیازمند آگاهی، توانمندی و مشارکت جمعی است. تجربه تاریخی ایران نشان داده است که پیروزی و ایستادگی در عرصه نظامی، به‌تنهایی پایان مواجهه با فشارهای خارجی نیست؛ بلکه می‌تواند مقدمه‌ای برای ورود به عرصه‌های پیچیده‌تر رقابت و تقابل، ازجمله محاصره اقتصادی، فشارهای سیاسی، جنگ رسانه‌ای و تبلیغاتی و محدودسازی ظرفیت‌های علمی و فناورانه باشد. به بیان دیگر، پیروزی در جبهه نظامی، زمانی به دستاوردی پایدار و فراگیر تبدیل می‌شود که با توانایی مقابله با فشارهای اقتصادی، ارتقای قدرت دیپلماسی، تقویت سرمایه اجتماعی و دستیابی به ظرفیت مستقل علمی و فناورانه همراه شود. عبور از مشکلاتی که در پی سیاست‌های خصمانه و فشارهای خارجی بر کشور تحمیل شده، بیش از هر چیز به تقویت بنیان‌های درونی جامعه، افزایش بهره‌وری، توسعه ظرفیت‌های تولیدی و علمی و ارتقای کیفیت حکمرانی نیاز دارد.

قدرت و جایگاه امروز ایران در امتداد تاریخی از فداکاری شهیدان، مجاهدت مردم و تلاش نسل‌های مختلف و خدمت مسئولان دلسوز شکل گرفته است. حفظ و ارتقای این سرمایه ملی، مستلزم آن است که دستاوردهای گذشته را نه صرفاً به‌عنوان خاطره‌ای افتخارآمیز، بلکه به‌مثابه مسئولیتی برای آینده در نظر بگیریم. وطن‌دوستی و ایران‌دوستی، حفظ استقلال و عزت ملی، خوداتکایی و بی‌نیازی از قدرت‌های سلطه‌گر، توکل به خداوند و تلاش مشترک مردم، مؤلفه‌هایی هستند که می‌توانند مسیر پیشرفت و سربلندی کشور را هموار سازند. بااین‌حال، تحقق این آرمان‌ها نیازمند توجه جدی به مطالبات جامعه، تقویت اعتماد عمومی، کارآمدی نهادها و فراهم‌آوردن فرصت‌های برابر برای مشارکت و شکوفایی استعدادهای ملی است.

در این میان، وحدت ملی یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های راهبردی ایران است؛ سرمایه‌ای که حفظ آن مستلزم به‌رسمیت‌شناختن تنوع فرهنگی، اجتماعی و فکری جامعه و تقویت همبستگی میان همه ایرانیان است. وحدت ملی را نمی‌توان صرفاً در هم‌صدایی ظاهری یا توافق بر سر همه دیدگاه‌ها خلاصه کرد. وحدت پایدار، بر پایه منافع مشترک ملی، احساس تعلق به سرزمین و تاریخ مشترک، عدالت، اعتماد متقابل و امکان مشارکت مؤثر گروه‌های مختلف اجتماعی شکل می‌گیرد. از همین رو، دفاع از استقلال و منافع ملی باید با تقویت انسجام اجتماعی، گفت‌وگوی ملی و پاسداشت کرامت و حقوق شهروندان همراه باشد.

جامعه‌ای که می‌خواهد در برابر تحمیل‌ها و فشارهای قدرت‌های بزرگ ایستادگی کند، باید از توان علمی و فکری لازم برای شناخت دقیق تحولات جهانی، تحلیل منافع و راهبردهای بازیگران بین‌المللی و تشخیص فرصت‌ها و تهدیدها برخوردار باشد. اینجاست که نقش علوم انسانی اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. علوم انسانی با مطالعه جامعه، تاریخ، فرهنگ، سیاست، اقتصاد و مناسبات قدرت، امکان فهم عمیق‌تر شرایط داخلی و بین‌المللی و اتخاذ تصمیم‌های آگاهانه‌تر را فراهم می‌آورد. بدون چنین پشتوانه معرفتی، استقلال ممکن است در سطح یک مطالبه سیاسی باقی بماند و به ظرفیت پایدار اجتماعی و تمدنی تبدیل نشود.

سیزدهم آبان‌ماه همچنین روز دانش‌آموز است؛ روزی که توجه ما را به مهم‌ترین سرمایه آینده کشور، یعنی نسل جوان و برخوردار از استعداد و خلاقیت، معطوف می‌کند. دانش‌آموزان، دانشجویان و جوانان، صرفاً وارثان دستاوردهای نسل‌های گذشته نیستند؛ آنان سازندگان آینده ایران و حاملان مسئولیت تاریخی استمرار استقلال، پیشرفت و تعالی کشورند. بار اصلی حرکت علمی، فرهنگی و اجتماعی آینده بر دوش نسلی است که باید فرصت‌های موجود را برای کسب دانش، تعمیق معرفت، تقویت مهارت‌های علمی و حرفه‌ای و مشارکت مسئولانه در حل مسائل جامعه مغتنم بشمارد. انتظار از نسل جوان آن است که در کنار دانش‌اندوزی و مهارت‌آموزی، قدرت تفکر نقادانه، پرسشگری، خلاقیت و مسئولیت‌پذیری را در خود پرورش دهد؛ با تاریخ، فرهنگ و هویت ایرانی و اسلامی آشنایی عمیق‌تری پیدا کند و در مواجهه با جریان‌های فکری و فرهنگی جهان، از استقلال اندیشه و قدرت تشخیص برخوردار باشد. تحقق این هدف، البته تنها وظیفه جوانان نیست؛ نظام آموزشی، دانشگاه‌ها، نهادهای پژوهشی و سیاست‌گذاران فرهنگی و علمی نیز مسئول‌اند که زمینه‌های لازم برای شکوفایی استعدادها، آزادی و امنیت علمی، دسترسی عادلانه به فرصت‌های آموزشی و پژوهشی و مشارکت مؤثر نسل جوان را فراهم کنند.

پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ضمن تجدید عهد با آرمان‌های انقلاب اسلامی مردم ایران و رهنمودهای رهبران حکیم ایران، امام خمینی (قدس سره) و خامنه‌ای شهید (ره) و یادآوری کلام رهبر سوم انقلاب، آنجا که در پیام امروز خود به مناسبت سیزدهم آبان ماه تاکید داشتند «تنها راه رسیدن به نقطة بازدارندگی مطلق، استمرار راهبرد «ایران هرچه قوی‌تر» در مسیر پیشرفت همه‌جانبه بوده؛ و یکپارچگی، وحدت و انسجام اجتماعی، عنصر اصلی موفّقیّت در این مسیر می‌باشد که لازم است بر هر گفتار و کردار فردی و اجتماعی ملّت و مسئولان حاکم باشد.»، به‌عنوان نهادی علمی و پژوهشی، خود را در برابر این مسئولیت تاریخی متعهد می‌داند که با توسعه پژوهش‌های مسئله‌محور، تعمیق مطالعات تاریخی و فرهنگی، شناخت انتقادی مناسبات قدرت در جهان معاصر و تقویت بنیان‌های نظری توسعه و استقلال، در مسیر ارتقای ظرفیت معرفتی کشور گام بردارد. باور ما این است که آینده مستقل و قدرتمند ایران، بیش از هر زمان دیگر به پیوند میان علم، فرهنگ، اخلاق، هویت ملی، سرمایه اجتماعی و اراده جمعی به همراه پاسداشت کرامت انسانی نیاز دارد.  

با گرامیداشت یاد و خاطره شهدای دانش‌آموز و همه شهیدان راه استقلال و سربلندی ایران، این روز را به دانش‌آموزان، دانشجویان، معلمان، استادان و پژوهشگران کشور تبریک می‌گویم و امیدوارم نسل جوان ایران با بهره‌گیری از سرمایه عظیم علمی، فرهنگی و تاریخی این سرزمین، در مسیر ساختن ایرانی آبادتر، مستقل‌تر و برخوردار از جایگاهی شایسته در جامعه جهانی گام بردارد.

سید محمدرضا امیری طهرانی

رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

سیزدهم آبان 1405