گزارش نشست علمی «تحلیل کتاب‌شناختی وعده صادق: مروری نظام‌مند بر منابع، رویکردها و خلأهای پژوهشی»
نشست علمی «تحلیل کتاب‌شناختی وعده صادق»، با موضوع «مرور نظام‌مند منابع، رویکردها و خلأهای پژوهشی»، نهم آبان ۱۴۰۵ به‌صورت مجازی برگزار شد. این نشست در چارچوب دومین رویداد بین‌المللی «وعده صادق در آیینه هنر» و با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و پژوهشکده مطالعات سیاسی، روابط بین‌الملل و حقوق برگزار شد که دکتر کامیار صداقت‌ثمرحسینی، عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سخنران این نشست بود.
محور سخنرانی دکتر صداقت‌ثمرحسینی، معرفی کتاب «کتاب‌شناسی تحلیلی عملیات وعده صادق» و تبیین ظرفیت کتاب‌شناسی در شناخت بازتاب اجتماعی رویدادهای تاریخی بود. سخنران در آغاز، ضمن قدردانی از دست‌اندرکاران دومین رویداد بین‌المللی وعده صادق برای فراهم‌کردن فرصت سخنرانی، تصریح کرد که کتاب‌شناسی صرفاً گردآوری مشخصات آثار نیست؛ بلکه با شناسایی و دسته‌بندی آن‌ها نشان می‌دهد یک رویداد چگونه در ذهن، زبان، حافظه و کنش اجتماعی مردم تداوم می‌یابد. از این منظر، کتاب‌شناسی نقشه‌ای است برای یافتن ردپای تجربه جمعی در متن‌ها و شناخت شیوه‌های ثبت و انتقال این تجربه به نسل‌های بعد.
کتاب معرفی‌شده دارای ۴۴۷ مدخل است و دامنه آن از آثار مرتبط با جنگ ۳۳روزه حزب‌الله لبنان و اسرائیل در سال ۱۳۸۵ تا آثار مربوط به رویارویی نظامی ایران با اسرائیل و آمریکا از سال ۱۴۰۳ تا مهر ۱۴۰۵ را دربرمی‌گیرد. داده‌ها از رهگذر جست‌وجوی موضوعی در فهرست کتابخانه ملی ایران گردآوری شده است. سخنران همچنین بر اهمیت شناسایی آثار مراکز پژوهشی دشمن، به‌ویژه در آمریکا و اسرائیل، تأکید کرد و افزود: همان‌گونه که آنان ما را رصد می‌کنند، ما نیز باید آنان را رصد کنیم. بررسی این منابع می‌تواند شیوه تفکر و اولویت‌های مطالعاتی آنان را آشکار سازد و بخشی از فرایند دشمن‌شناسی به شمار آید.
در بخش تحلیلی، کارکرد مجموعه آثار در چهار حوزه تبیین شد: نخست، کارکرد شناختی، از طریق ثبت رویدادها و تولید دانش؛ دوم، کارکرد عاطفی و اخلاقی، از راه بازنمایی سوگ، ایجاد همدلی و انتقال ارزش‌ها؛ سوم، کارکرد سیاسی و اجتماعی، در شکل‌دهی به هویت جمعی و ثبت مطالبه عدالت؛ و چهارم، کارکرد عملیاتی و حرفه‌ای، از طریق آموزش و انتقال دانش تخصصی برای افزایش آمادگی. به گفته سخنران، این کارکردها لزوماً در تک‌تک کتاب‌ها گرد نمی‌آید، بلکه در کلیت پیکره آثار نمایان می‌شود. روایت‌های امدادگران و بیمارستان‌ها، مجموعه‌های ادبی، گزارش‌های تجمعات مردمی و آثار مدیریت بحران، نمونه‌هایی از این تنوع‌اند.
سخنران سپس به پیوند کتاب‌ها با جغرافیای زندگی واقعی پرداخت. او با اشاره به مشاهدات خود از اعلامیه‌ها و مراسم تشییع و یادبود شهیدان، سنگ‌نوشته مزار آنان و دیگر نشانه‌های سوگواری در شهرهایی چون فیروزکوه، دماوند، آذرشهر، زنجان، تبریز، بستان‌آباد، مراغه و قزوین، نشان داد که تجربه زیسته مردم از جنگ، افزون بر حافظه عمومی، در آثار مکتوب و فهرست‌های کتاب‌شناختی نیز بازتاب یافته است. با این‌همه، فهم کامل این تجربه‌ها مستلزم عبور از داده‌های فهرست‌نگارانه و بررسی متن آثار، اسناد و روایت‌های محلی است.
آمار محل نشر نشان می‌داد تهران با ۱۹۰ مدخل و قم با ۵۸ مدخل در صدر قرار دارند و مجموعاً ۵۵٫۵ درصد آثار را شامل می‌شوند. پس از آن‌ها، مشهد، اردبیل، کرج و شیراز جای گرفته‌اند. بااین‌حال، انتشار آثار در دیگر شهرهای کشور و پیوند برخی عناوین با رویدادهای محلی، از جمله آثار مرتبط با مدرسه شجره طیبه میناب در بندرعباس، گویای آن بود که روایت جنگ به مراکز اصلی نشر محدود نمانده است. فراخوان‌های ادبی، حمایت نهادهای استانی و فعالیت گروه‌های فرهنگی در تولید آثار محلی نقش داشته‌اند. نهادهایی چون جمعیت هلال‌احمر، دانشگاه فرهنگیان و مراکز پژوهشی نیز تجربه‌های حرفه‌ای و سازمانی را ثبت کرده‌اند.
بررسی سیر زمانی مجموعه، جهشی چشمگیر در انتشار آثار را نشان می‌دهد: ۵۳ عنوان به دوره ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۲ و ۳۹۴ عنوان، معادل ۸۸٫۱ درصد کل، به دوره ۱۴۰۳ تا مهر ۱۴۰۵ تعلق دارد. در این دوره اخیر، ۹ عنوان در سال ۱۴۰۳، ۱۶۲ عنوان در سال ۱۴۰۴ و ۲۲۳ عنوان در هفت ماه نخست سال ۱۴۰۵ ثبت شده است. موضوع آثار شامل داستان، خاطره، سرگذشت‌نامه، شعر و ادبیات کودک و نوجوان بود. نزدیک به ۵۴ اثر ویژه کودکان و نوجوانان و ۳۷ اثر درباره حمله به مدرسه شجره طیبه میناب شناسایی شده است. همچنین در ۱۲۰ مدخل، معادل ۲۶٫۸ درصد، نام ویراستار ثبت شده بود.
دکتر صداقت‌ثمرحسینی در جمع‌بندی، بر به‌روزرسانی مستمر کتاب‌شناسی، ثبت دقیق‌تر اطلاعات ویراستار، تصویرگر و مترجم، و همراه‌ساختن شمارش آثار با تحلیل محتوایی آن‌ها تأکید کرد. او با اشاره به اهمیت شناسایی نویسندگان، ناشران و نهادهای فعال، ضرورت این کار را در شکل‌گیری هم‌افزایی و سازمان‌دهی پژوهش‌های آینده درباره دفاع مقدس یادآور شد.
سخنرانی با این پرسش پایان یافت: پژوهشگرانِ ده سال بعد، از خلال کتاب‌های امروز، تا چه اندازه زندگی واقعی مردم در دوران دفاع را بازخواهند شناخت؟ سخنران تأکید کرد که برای آنکه تصویر آینده به میدان نبرد محدود نماند، باید با نگاهی به مسیر پیموده‌شده این پرسش را مطرح کرد که کدام تجربه‌های محلی، خانوادگی، حرفه‌ای و نسلی باید دقیق‌تر ثبت و روایت شوند./پایان
