نگاهی به زندگی علمی و کارنامه پژوهشی دکتر ابوالقاسم رادفر
کتاب‌شناسی دکتر ابوالقاسم رادفر، شامل معرفی ۲۸ کتاب و فهرست ۱۲۶ مقاله، تصویری از گستره فعالیت‌های علمی و پژوهشی این استاد زبان و ادبیات فارسی ارائه می‌کند.
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، مقاله «کتاب‌شناسی استاد ابوالقاسم رادفر» به قلم دکتر اصغر اسمعیلی، دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، به معرفی زندگی علمی و بخشی از کارنامه مکتوب. دکتر ابوالقاسم رادفر اختصاص دارد. این کتاب‌شناسی، دربرگیرنده اطلاعات توصیفی ۲۸ کتاب و فهرستی شامل ۱۲۶ مقاله است. کتاب‌های معرفی‌شده در چهار گروه کتاب‌شناسی‌ها، فرهنگ‌ها و فرهنگ‌واره‌ها، تصحیح‌ها و سایر آثار دسته‌بندی شده‌اند و عناوین مقالات نیز بر اساس ترتیب الفبایی عنوان تنظیم شده‌اند.
زندگی علمی و سوابق دانشگاهی
دکتر رادفر در سال ۱۳۲۹ در تفرش متولد شد و دوره‌های ابتدایی و متوسطه را در زادگاه خود گذراند. وی در سال ۱۳۵۳ دانشنامه کارشناسی خود را از دانشگاه مشهد دریافت کرد، در سال ۱۳۵۷ از دانشگاه تهران در مقطع کارشناسی ارشد فارغ‌التحصیل شد و در سال ۱۳۶۲ درجه دکتری زبان و ادبیات فارسی را از همین دانشگاه اخذ کرد.
وی در سال ۱۳۵۵ با سمت کتابدار در وزارت فرهنگ و هنر استخدام شد و از سال ۱۳۶۰ فعالیت پژوهشی خود را در مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، پژوهشگاه کنونی، آغاز کرد. بر اساس اطلاعات مقاله، وی با درجه علمی استاد پژوهش در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سرپرستی و به‌انجام‌رساندن طرح‌هایی از جمله «فهرست قانون ادب حبیب تفلیسی»، «فرهنگ دانشوران ایران و اسلام» و «زندگی‌نامه و آثار ایران‌شناسان و اسلام‌شناسان» و نیز برخی طرح‌های دیگر را بر عهده داشته است.
فعالیت‌های آموزشی او نیز در کنار پژوهش ادامه یافته است. دکتر رادفر در دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تدریس کرده و راهنمایی رساله‌های تحصیلات تکمیلی را بر عهده داشته است. همچنین در دانشگاه‌های الزهرا، تربیت مدرس و تربیت معلم زاهدان تدریس کرده و به مدت سه سال نیز در دانشگاه عثمانیه حیدرآباد هند به آموزش اشتغال داشته است.
کتاب‌ها و حوزه‌های پژوهشی
در مقاله «کتاب‌شناسی استاد دکتر ابوالقاسم رادفر»، آثار کتابی وی در چهار دسته معرفی شده‌اند: کتاب‌شناسی‌ها، فرهنگ‌ها و فرهنگ‌واره‌ها، تصحیح‌ها و سایر آثار. این تقسیم‌بندی، دامنه متنوع فعالیت‌های او را در حوزه‌های کتاب‌شناسی و مرجع‌پژوهی، زبان و ادبیات فارسی، تصحیح متون، ادبیات تطبیقی و بررسی میراث ادبی ایران و شبه‌قاره نشان می‌دهد.
۱. کتاب‌شناسی‌ها
شش اثر در این گروه معرفی شده است:
کتاب‌شناسی نظامی گنجوی (۱۳۷۱): اثری برای معرفی منابع مرتبط با نظامی گنجوی، از جمله نسخه‌های خطی، کتاب‌ها، مقالات، تصاویر خمسه، مقلدان نظامی، آثار تقلیدشده، زندگی‌نامه نظامی‌شناسان، ترجمه‌ها و پژوهش‌های نظامی‌شناسی به زبان‌های دیگر.
کتاب‌شناسی طبری، شیخ‌المورخین ابوجعفر محمد بن جریر طبری (۱۳۶۸): کتاب‌شناسی موضوعی درباره شرح احوال طبری، آثار او، نسخه‌های خطی و چاپی تاریخ و تفسیر طبری، مقالات و ترجمه‌های آثار وی.
کتاب‌شناسی ادبیات دوره صفویه (۱۳۹۰): اثری برای ترسیم دورنمای مکتب ادبی اصفهان که در کنار ایران دوره صفوی، ارتباط فرهنگی ایران و شبه‌قاره هند را نیز در نظر دارد.
کتاب‌شناسی ترجمه‌های قرآن به زبان‌های خارجی (۱۳۸۳): این اثر مشخصات حدود ۲۴۰۰ ترجمه کامل و جزئی قرآن به ۸۸ زبان را دربرمی‌گیرد؛ از میان این ترجمه‌ها، ۱۰۱۹ مورد به ترجمه قرآن به زبان اردو اختصاص دارد.
کتاب‌شناسی آثار رودکی (۱۳۸۶): کتاب‌شناسی تفصیلی آثار منتشرشده درباره رودکی تا پیش از سال ۱۳۸۶، شامل کتاب‌ها، ترجمه‌ها، فرهنگ‌ها، تذکره‌ها، پایان‌نامه‌ها و مقالات ایرانی و غیرایرانی، همراه با معرفی رودکی‌پژوهان و نمایه‌های مرتبط.
حافظ‌پژوهان و حافظ‌پژوهی (۱۳۶۸): اثری در معرفی منابع حافظ‌پژوهی که بخش‌هایی درباره حافظ‌پژوهان ایرانی و خارجی، مقالات، کتاب‌ها، نسخه‌های خطی دیوان، گزیده‌ها، شرح‌ها، واژه‌نامه‌ها، ترجمه‌های حافظ و پژوهش‌های منتشرشده به زبان‌های دیگر دارد.
۲. فرهنگ‌ها و فرهنگ‌واره‌ها
سه اثر در این گروه قرار گرفته‌اند:
فرهنگ بلاغی ـ ادبی (دو جلد، ۱۳۶۸): اثری مرجع برای معرفی اصطلاحات، تعبیرها و مفاهیم ادبی و بلاغی، همراه با معادل لاتین و ارجاع به منابع.
فرهنگ‌واره داستان و نمایش (۱۳۶۶): کتابی برای گردآوری واژگان و اصطلاحات حوزه داستان و نمایش و ارائه معادل لاتین آن‌ها. در تدوین این اثر از ۱۶۱ منبع استفاده شده است.
زنان عارف، سوختگان عشق و اشتیاق (۱۳۸۴): مجموعه‌ای شامل زندگی‌نامه، احوال، اقوال و اطلاعات مربوط به ۲۷۲ تن از زنان عارف و عابد، همراه با معرفی منابع مربوط به هر مدخل.
۳. تصحیح‌ها
در بخش تصحیح متون، چهار اثر معرفی شده است:
تذکره ریاض‌الشعرا، اثر علیقلی‌خان واله داغستانی، با همکاری گیتا اشیدری (دو جلد، ۱۳۹۱): متنی که بر اساس نام شاعران و به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده و در هر بخش، شرحی از احوال و آثار شاعر و نمونه‌ای از شعر او آمده است. در تصحیح این اثر از پنج نسخه استفاده شده و اختلاف نسخه‌ها در پاورقی‌ها درج شده است.
فرهنگ مقامات حریری، با همکاری علاءالدین افتخار جوادی (۱۳۸۲): اثری که لغات مقامات حریری را با ترتیب الفبایی عرضه می‌کند و در پایان آن، پی‌نوشت‌ها و منابع آمده است.
تذکره ریاض‌العارفین، اثر رضاقلی‌خان هدایت، با مقدمه، تصحیح و تعلیقات ابوالقاسم رادفر و گیتا اشیدری (۱۳۸۵): تذکره‌ای شامل احوال و آثار ۳۵۴ تن از شاعران عارف و عارفان شاعر که بر اساس سه نسخه چاپ سنگی تصحیح شده و تعلیقات و فهرست‌هایی به آن افزوده شده است.
واقعات مالمحمد خطا شوشتری (ره)؛ در نوحه و ماتم شهیدان کربلا (۱۳۸۸): اثری در حوزه مرثیه‌سرایی که تصحیح آن بر پایه نسخه چاپ سنگی منتشرشده در سال ۱۸۹۰ میلادی انجام شده است.
۴. سایر آثار
در گروه سایر آثار، ۱۵ عنوان معرفی شده است:
۱. خلاصه مقاله‌های نخستین گردهمایی پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی (۱۳۸۰): مجموعه‌ای شامل ۱۶۶ چکیده مقاله که به مناسبت نخستین گردهمایی پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی منتشر شده است. دکتر رادفر در این گردهمایی دبیر بوده است.
۲. مناقب علوی در آیینه شعر فارسی (۱۳۸۱): مجموعه‌ای از اشعار ۱۳۰ شاعر سنتی و معاصر درباره حضرت علی(ع)، همراه با شرح مختصر احوال شاعران.
۳. مناقب علوی در آیینه پارسی‌گویان شبه‌قاره (۱۳۸۱): اثری شامل زندگی‌نامه ۴۹ شاعر شبه‌قاره و نمونه اشعار آنان در منقبت حضرت علی(ع)، همراه با مطالبی درباره پیشینه زبان و ادبیات فارسی و تاریخ تشیع در شبه‌قاره.
۴. دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، به سرپرستی بهاءالدین خرمشاهی: دکتر رادفر از نویسندگان اصلی این دانشنامه بوده و نگارش مدخل‌های مربوط به ترجمه‌های قرآن و قرآن‌پژوهان شبه‌قاره را بر عهده داشته است.
۵. تعامل ادبیات و هنر در مکتب اصفهان (۱۳۸۵): مجموعه‌ای شامل هشت نوشتار درباره موضوعاتی از جمله هویت فرهنگ و هنر، خوش‌نویسی، تذهیب و تجلید، نگارگری و نقاشی، مرقعات دوره صفویان و گورکانیان هند، معماری و موسیقی و برخی آثار ادبی و هنری.
۶. کشمیر، ایران صغیر (۱۳۸۵): اثری در نه فصل درباره جغرافیای تاریخی و فرهنگی کشمیر، یادمان‌های تاریخی و طبیعی، اوضاع دینی و فرهنگی، عرفان و زبان فارسی، تاریخ‌نگاری فارسی، شاعران و ادبیات فارسی در کشمیر و تأثیر فرهنگ و زبان فارسی.
۷. گزیده اشعار سیف فرغانی (۱۳۶۵): گزیده‌ای از قصاید، قطعات، رباعیات و غزلیات این شاعر، همراه با توضیح واژگان و اصطلاحات دشوار.
۸. رودکی آن تیره‌چشم روشن‌بین (۱۳۸۷): مجموعه مقالاتی از پژوهشگران گذشته و حال درباره رودکی و ویژگی‌ها و ابداعات شعر او.
۹. اندیشه‌های زرین فردوسی (۱۳۸۸): گزیده‌ای از شاهنامه در ۶۵ عنوان موضوعی، با محورهایی همچون اخلاق، آداب و رسوم، ارزش آدمی، خردورزی، سخن، هنر و دانش.
۱۰. چند مرثیه از شاعران پارسی‌گوی (۱۳۶۵): مجموعه‌ای از مرثیه‌های شاعران فارسی‌گو، همراه با شرح مختصر احوال شاعران و مقدمه‌ای درباره سیر مرثیه‌سرایی در ایران.
۱۱. اندیشه‌های زرین اقبال (۱۳۸۸): گزیده‌ای از اشعار اقبال لاهوری در ۱۸۸ عنوان موضوعی، همراه با مطالبی درباره زندگی، آثار، سبک و اندیشه‌های او.
۱۲. اندیشه‌های رابیندرانات تاگور (۱۳۸۹): گزیده‌ای از ترجمه آثار منظوم و منثور تاگور، همراه با مقدمه‌ای درباره زندگی و فعالیت‌های ادبی و هنری او.
۱۳. گزیده اشعار فارسی اقبال لاهوری؛ با مقدمه‌ای اجمالی پیرامون زندگانی، آثار، افکار و گزیده کتاب‌شناسی شاعر (۱۳۶۵): اثری شامل معرفی زندگی، آثار، افکار و سبک شعری اقبال و نمونه‌هایی از آثار او.
۱۴. تذکره‌های عرفانی (۱۳۸۶): پژوهشی درباره تذکره‌های عرفانی که در آن تذکره‌های گروهی و فردی و نیز تذکره‌های تاریخی و ضمنی بررسی شده‌اند. در این کتاب حدود ۵۷۰ اثر تذکره‌ای معرفی شده است.
۱۵. نامه عماد (۱۳۷۹): شناخت‌نامه عماد فقیه کرمانی، شاعر و عارف سده هشتم هجری، شامل سال‌شمار عصر او، زندگی‌نامه، آثار و شخصیت علمی و ادبی، گزیده اشعار، کتاب‌شناسی و ترجمه مقاله‌ای درباره غزل‌های هم‌وزن خواجه عماد و خواجه حافظ.
مقالات علمی و پژوهشی
بخش دوم کتاب‌شناسی، ۱۲۶ عنوان مقاله را دربرمی‌گیرد که بر اساس ترتیب الفبایی عنوان تنظیم شده‌اند. این آثار موضوعاتی متنوع از ادبیات تطبیقی و داستان‌نویسی تا شاهنامه‌پژوهی، حافظ‌پژوهی، رودکی‌پژوهی، فرهنگ‌نویسی، زبان فارسی در شبه‌قاره هند، ایران‌شناسی، ادبیات سیاسی و طنز را پوشش می‌دهند.
از جمله موضوعات و عناوین مقالات می‌توان به «ادبیات تطبیقی در ادبیات معاصر فارسی»، «ادبیات داستانی عرب»، «باباطاهر و خاورشناسان»، «بازتاب شاهنامه در تاریخ جهانگشای جوینی»، «بررسی اجمالی ترجمه‌های قرآن مجید به زبان اردو»، «تاریخچه زبان و ادبیات فارسی در دکن»، «ترجمه‌های حافظ به زبان‌های دیگر»، «ترجمه‌های شاهنامه»، «درآمدی بر حافظ‌پژوهی در شبه‌قاره هند»، «زبان فارسی در هند»، «سیر اقبال‌شناسی در ایران»، «کتاب‌شناسی خواجوی کرمانی»، «مطالعات رودکی‌شناسی در ایران و جهان»، «نذیر احمد دهلوی، اولین ناول‌نگار زبان اردو» و «واله داغستانی و تذکره ریاض‌الشعرا» اشاره کرد.
در میان این مقالات، شماری از آثار به‌صورت مشترک با پژوهشگران دیگر نوشته شده‌اند. از جمله، مقاله «بازتاب شاهنامه در تاریخ جهانگشای جوینی» با مرتضی مقصودی، «بازتاب فرهنگ مردم کرمان در آثار هوشنگ مرادی کرمانی» با رؤیا مقیمی‌زاده، «بررسی و تحلیل کاربرد اصول مکتب نئوکلاسیسم در اشعار تقی رفعت» با لیلا شهمانی، «زیبایی‌شناسی شر: بررسی تطبیقی جایگاه شر در نگاه فردوسی و شکسپیر با توجه به داستان ضحاک ماردوش و نمایشنامه مکبث» با احمد کیا، «مضمون‌سازی با احجار کریمه در آثار شاعران سبک آذربایجانی» با اصغر اسمعیلی و «نقد و تحلیل شرح‌های اسکندرنامه نظامی گنجوی» با غلامحسین غلامحسین‌زاده و خورشید نوروزی منتشر شده‌اند.
فهرست مقالات همچنین شامل آثار مرتبط با دستور زبان فارسی در هند و پاکستان، فرهنگ‌نویسی در شبه‌قاره، ترجمه و تأثیر شعر فارسی، نسخه‌های خطی فارسی و نسخه‌های مصور آثار خواجوی کرمانی، زندگی و آثار شاعران و عارفان و بررسی جایگاه زبان و ادبیات فارسی در حوزه‌های فرهنگی مختلف است.
منابع کتاب‌شناختی
در این نوشتار، افزون بر کتاب‌هایی که در متن به آن‌ها اشاره شده، از منابع زیر نیز نام برده شده است:
افشار، ایرج. فهرست مقالات فارسی، جلدهای ۱ تا ۶. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴.
دانشنامه دانشگستر، زیر نظر کامران فانی، محمدعلی سادات و علی رامین. تهران: مؤسسه علمی ـ فرهنگی دانشگستر، ۱۳۸۹.
سمیعی، میترا. مدخل «کتاب‌شناسی» در دایرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، جلد ۲، زیر نظر فیربرز خسروی. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، ۱۳۸۵.
مقاله «کتاب‌شناسی استاد دکتر ابوالقاسم رادفر» با گردآوری و توصیف آثار کتابی و مقاله‌های این استاد، منبعی برای آشنایی با گستره فعالیت‌های علمی و پژوهشی او در زمینه زبان و ادبیات فارسی و حوزه‌های مرتبط به شمار می‌آید./پایان
ایتا