نوزدهمین نشست از سلسله پیش‌نشست‌های چهارمین کنگره بین‌المللی امام علی(ع) امام علی(ع) انسان 250 ساله و تمدن نوین اسلامی
گزارش نشست «دستاوردهای گفتمان‌کاوی انتقادی در سیره‌پژوهی علوی: ظرفیت‌ها، کارکردها و الزامات بومی‌سازی»
نوزدهمین نشست از سلسله پیش‌نشست‌های چهارمین کنگره بین‌المللی امام علی(ع) امام علی(ع) انسان 250 ساله و تمدن نوین اسلامی با عنوان «دستاوردهای گفتمان‌کاوی انتقادی در سیره‌پژوهی علوی: ظرفیت‌ها، کارکردها و الزامات بومی‌سازی» از سلسله‌نشست‌های همایش بین‌المللی «امام علی(ع) و انسان ۲۵۰ ساله و تمدن نوین اسلامی» با سخنرانی دکتر فرشته معتمد لنگرودی، عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات قرآنی پژوهشگاه و حضور جمعی از پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه مطالعات اسلامی برگزار شد.
در این نشست دکتر کعتمد لنگرودی به بررسی ظرفیت‌های روش گفتمان‌کاوی انتقادی برای بازخوانی سیره و اندیشه امام علی(ع) پرداخت و گفت: سیره‌پژوهی علوی در کنار روش‌های توصیفی، می‌تواند از روش‌های مطالعاتی بین‌رشته‌ای برای کشف لایه‌های معنایی و زیرساخت متون علوی بهره بگیرد. معتمد لنگرودی با اشاره به ضرورت استفاده از رویکردهای میان‌رشته‌ای در مطالعات سیره و حدیث، بیان کرد که گفتمان‌کاوی انتقادی می‌تواند پژوهشگر را از سطح گزارش و بازسازی رخدادهای تاریخی فراتر برده و به مطالعه چگونگی تولید معنا در متون علوی هدایت کند؛ چرا که تحولات پارادایمی در مطالعات حدیثی و سیره‌پژوهی و نیز نیازهای پژوهشی روزآمد، ضرورت بازنگری در شیوه‌های کلاسیک متن‌پژوهی را بیش از گذشته آشکار کرده است. از این منظر، روش‌های نوین تحلیل متن می‌توانند زمینه‌ای برای فهم روشمندتر آموزه‌های علوی و برقراری ارتباط میان مطالعات اسلامی و دانش‌های جدید فراهم کنند.
یکی از محورهای مهم این ارائه، مسئله بومی‌سازی روش‌های گفتمان‌کاوی در مطالعات اسلامی و سیره‌پژوهی بود. در این نشست تأکید شد که متون دینی و روایی را نمی‌توان بدون توجه به ماهیت و مبانی معرفتی، اعتقادی و الهیاتی آنها با همان چارچوب‌هایی تحلیل کرد که برای متون سیاسی، رسانه‌ای یا اجتماعی معاصر در گفتمان‌کاوی طراحی شده‌اند. از این رو، استفاده از مفاهیمی مانند قدرت، ایدئولوژی و گفتمان در تحلیل متون اسلامی نیازمند بازخوانی و بازتعریف روشی با مبانی الهیاتی و معرفت‌شناختی این متون است.
یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های گفتمان‌کاوی انتقادی که در این نشست مورد بررسی قرار گرفت، شناسایی مناسبات قدرت و گفتمان‌های رقیب در متون علوی بود. معتمد لنگرودی با اشاره به نمونه‌هایی از نهج‌البلاغه تصریح کرد: در آموزه‌های علوی، عدالت در برابر امتیازخواهی، کرامت انسان در برابر تبعیض و پاسخگویی در برابر اقتدارگرایی قرار می‌گیرد و مفهوم حکومت از «سلطه» به «مسئولیت» تغییر معنا می‌دهد. از این منظر، حکومت در اندیشه علوی صرفاً سازوکاری برای اعمال قدرت نیست، بلکه نهادی برای تحقق حقوق، عدالت و مسئولیت اجتماعی است. این رویکرد می‌تواند ابعاد مختلف اندیشه سیاسی و اجتماعی امام علی(ع) را در قالب یک منظومه منسجم‌تر مورد مطالعه قرار دهد.
دکتر معتمد لنگرودی همچنین با تأکید بر ظرفیت گفتمان‌کاوی برای حرکت از سیره‌پژوهی ایستا به مطالعه فرایند تولید معنا، خاطرنشان کرد که این روش می‌تواند زمینه مطالعه تاریخی و اجتماعی تفسیرها و خوانش‌های مختلف از متون علوی را نیز فراهم کند. بر این اساس، پژوهشگر علاوه بر بررسی خود متن، می‌تواند زمینه تاریخی و اجتماعی شکل‌گیری و بازخوانی آن و همچنین تحول مفاهیم کلیدی را در دوره‌های مختلف امامان معصوم(ع) مورد توجه قرار دهد؛ رویکردی که گفتمان‌کاوی را به ابزاری برای مطالعه تاریخ اندیشه نیز نزدیک می‌کند.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تأکید کرد: مهم‌ترین دستاورد گفتمان‌کاوی انتقادی در سیره‌پژوهی علوی این است که سیره را از مجموعه‌ای از گزارش‌های تاریخی به یک نظام معنایی فعال و میان‌رشته‌ای تبدیل می‌کند و امکان فهم عمیق‌تر و کاربردی‌تر اندیشه و سیره امام علی(ع) را در مواجهه با مسائل انسان معاصر فراهم می‌آورد.
بهره‌گیری از گفتمان‌کاوی در مطالعات علوی، در صورتی می‌تواند ثمربخش باشد که با نگاهی همدلانه و روشمند، ضمن استفاده از ظرفیت‌های روش‌های جدید، اقتضائات تاریخی، مبانی کلامی و قواعد حدیث‌پژوهی نیز مورد توجه قرار گیرد. در واقع، استفاده سنجیده و بومی‌شده از گفتمان‌کاوی می‌تواند افق‌های جدیدی را در مطالعات سیره علوی ایجاد کند و پژوهش را به سمت تحلیل نظام‌های معنایی و شکل‌گیری مفاهیم سوق دهد./پایان
ایتا