گزارش نشست «تاب‌آوری اقتصادی در ایران: الزامات و سیاست‌ها»
دکتر میرجلیلی: تاب‌آوری اقتصادی ایران باید از یک سیاست واکنشی به چارچوبی پیش‌نگر برای حکمرانی اقتصادی تبدیل شود
نشست «تاب‌آوری اقتصادی در ایران: الزامات و سیاست‌ها» با سخنرانی دکتر سیدحسین میرجلیلی، هفتم مهرماه 1405 در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دکتر میرجلیلی در این نشست با اشاره به اینکه تاب‌آوری را می‌توان توانایی اقتصاد برای تحمل یا بازیابی آثار شوک‌های نامطلوب دانست، تاکید کرد: اقتصاد ایران، هم‌زمان در معرض مجموعه‌ای از شوک‌های داخلی و خارجی قرار دارد، در اینصورت تاب‌آوری اقتصادی دیگر یک انتخاب سیاستی نیست، بلکه یک ضرورت ساختاری برای اقتصاد ایران است و سیاست‌گذاری اقتصادی باید از مدیریت واکنشی بحران‌ها به سمت کاهش آسیب‌پذیری، افزایش ظرفیت جذب شوک، تسریع بازیابی و ایجاد ظرفیت سازگاری حرکت کند. او با اشاره به اینکه اقتصادها همواره در معرض انواع شوک‌ها قرار دارند، گفت: تفاوت اصلی اقتصادها الزاماً در تعداد یا شدت شوک‌هایی که تجربه می‌کنند نیست، بلکه در ظرفیت آنها برای پیشگیری از آسیب‌پذیری، جذب شوک، سازگاری و بازگشت به مسیر رشد است.
این استاد اقتصاد با بیان اینکه اقتصاد ایران در برخی ابعاد، به‌ویژه در جذب بخشی از شوک‌های خارجی و حفظ بخشی از فعالیت‌های تولیدی، ظرفیت‌های قابل توجهی از خود نشان داده است، تصریح کرد: این قابلیت‌ها در بسیاری موارد ماهیتی واکنشی داشته و با هزینه‌های بالای رفاهی، تورمی و سرمایه‌ای همراه بوده‌اند.
وی تحریم‌های اقتصادی، نوسانات شدید درآمدهای نفتی، بی‌ثباتی نرخ ارز، تورم بالا و مزمن، محدودیت تجاری، محدودیت دسترسی به منابع مالی بین‌المللی، ضعف سرمایه‌گذاری، ناترازی‌های مالی و بانکی، بحران آب و انرژی، تغییرات اقلیمی و تشدید مخاطرات ژئواکونومیک را از جمله عواملی دانست که ضرورت توجه به تاب‌آوری اقتصادی ایران را افزایش داده‌اند.
دکتر میرجلیلی افزود: در چنین شرایطی، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که اقتصاد ایران چگونه می‌تواند رشد اقتصادی داشته باشد، بلکه باید پرسید چگونه می‌توان اقتصادی ایجاد کرد که در برابر شوک‌ها، کمتر آسیب‌پذیر باشد، هنگام وقوع بحران عملکرد خود را حفظ کند و پس از بحران، با سرعت بیشتر و هزینه کمتر به مسیر رشد بازگرد. وی تأکید کرد: سیاست تاب‌آوری باید فراتر از سیاست‌های واکنشی کوتاه‌مدت باشد و به اصلاح ساختارهای تولیدی، مالی، نهادی، اجتماعی و زیست‌محیطی منجر شود؛ زیرا اقتصادی که دارای آسیب‌پذیری‌های ساختاری است، حتی با کاهش یک شوک مشخص، همچنان در برابر شوک‌های داخلی و خارجی آسیب‌پذیر باقی خواهد ماند.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ثبات اقتصاد کلان را یکی از مهم‌ترین پایه‌های تاب‌آوری دانست و گفت: اقتصادی که با تورم بالا، بی‌ثباتی نرخ ارز، کسری بودجه مزمن و نااطمینانی شدید مواجه است، حتی پیش از وقوع یک شوک جدید نیز در وضعیت شکننده قرار دارد. به گفته وی، تورم مزمن علاوه بر کاهش قدرت خرید خانوارها، برنامه‌ریزی بنگاه‌ها را دشوار، سرمایه‌گذاری بلندمدت را محدود، تقاضا برای دارایی‌های غیرمولد مانند سکه طلا را افزایش و افق تصمیم‌گیری اقتصادی را کوتاه می‌کند و در نهایت می‌تواند اعتماد به سیاست‌گذار را کاهش دهد. وی تأکید کرد: از این منظر، کنترل تورم صرفاً یک هدف پولی نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین الزامات ایجاد تاب‌آوری اقتصادی است.
استاد پژوهشکده اقتصاد پژوهشگاه، نظام مالی و بانکی را در قلب تاب‌آوری اقتصادی دانست و اظهار کرد: در زمان بحران، بانک‌ها باید بتوانند منابع مالی را به بخش‌های مولد منتقل کنند؛ اما اگر نظام بانکی، خود با مطالبات غیرجاری، کفایت سرمایه پایین یا مشکلات نقدینگی مواجه باشد، بحران بخش واقعی می‌تواند به بحران مالی تبدیل شود.
وی با تأکید بر اینکه تاب‌آوری بدون تنوع اقتصادی امکان‌پذیر نیست، اظهار کرد: سیاست صنعتی و تجاری ایران باید به سمت تنوع‌بخشی هدفمند حرکت کند. وی سه سطح تنوع محصولات، تنوع بازارهای صادراتی و تنوع زنجیره‌های ارزش را مورد توجه قرار داد . وی افزود: تاب‌آوری فقط به سرمایه فیزیکی مربوط نیست و سرمایه انسانی یکی از مهم‌ترین منابع سازگاری اقتصاد با تغییرات است. تاب‌آوری نهادی و کیفیت حکمرانی نیز از ابعاد کمتر مورد توجه تاب‌آوری در ایران است.
دکتر میرجلیلی بحران آب و انرژی را از مهم‌ترین تهدیدهای پیش روی تاب‌آوری اقتصادی ایران دانست و گفت: تغییرات اقلیمی و کمبود آب می‌تواند سرمایه طبیعی و انسانی کشور را تضعیف کند و کمبود برق و گاز نیز دیگر صرفاً یک مسئله زیرساختی نیست، بلکه مستقیماً به تولید و بهره‌وری مربوط می‌شود. او اقتصاد چرخشی را نیز بخشی از راهبرد افزایش تاب‌آوری ایران دانست و اظهار کرد: اقتصاد چرخشی می‌تواند مصرف منابع و وابستگی به نهاده‌های وارداتی را کاهش دهد. اقتصاد چرخشی در حوزه‌هایی مانند آب، انرژی، مواد معدنی، پسماند، کشاورزی و صنعت می‌تواند به کاهش آسیب‌پذیری و افزایش تاب‌آوری کمک کند.
دکترمیرجلیلی با تأکید بر اهمیت سرمایه‌گذاری مولد گفت: تاب‌آوری بدون سرمایه‌گذاری امکان‌پذیر نیست و دولت در دوره‌های بحران نباید فقط به‌دنبال حفظ مصرف جاری باشد. وی افزود: ممکن است هزینه ایجاد تاب‌آوری بالا باشد، اما هزینه عدم ایجاد تاب‌آوری می‌تواند به مراتب بیشتر باشد. دکترمیرجلیلی پیشنهاد داد «شاخص تاب‌آوری اقتصادی ایران» می‌تواند در شش بعد شامل ثبات اقتصاد کلان، تاب‌آوری مالی، تنوع اقتصادی، تاب‌آوری نهادی، تاب‌آوری اجتماعی و تاب‌آوری انرژی و محیط‌زیست طراحی شود. با محاسبه این شاخص می‌توان مشخص کرد که تاب‌آوری اقتصاد ایران در چه دوره‌هایی افزایش یا کاهش یافته و چه سیاست‌هایی در این تغییرات نقش داشته‌اند.
دکترمیرجلیلی در بخش دیگری از ارائه خود بر ضرورت تفاوت میان «مدیریت بحران» و «حکمرانی تاب‌آوری» تأکید کرد و گفت: مدیریت بحران عمدتاً می‌پرسد اکنون که شوک اتفاق افتاده است چه باید کرد؛ اما حکمرانی تاب‌آوری می‌پرسد چگونه ساختار اقتصادی، نهادی و اجتماعی را طراحی کنیم که شوک آینده کمترین خسارت را ایجاد کند و اقتصاد سریع‌تر بازیابی شود و بتواند خود را با شرایط جدید وفق دهد. وی در پایان، پیشنهاد ایجاد «مرکز ملی مطالعات و پایش تاب‌آوری اقتصادی ایران» را مطرح کرد./ پایان
ایتا