رأفت و رحمت؛ میراث ماندگار اخلاق نبوی برای جامعه بشری

یادداشتی از سرپرست پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی 

در سالروز میلاد مبارک پیامبر اعظم حضرت محمد مصطفی(ص) و امام جعفر صادق(ع)

به‌نام خدا

ماه ربیع‌الاول و به باور ما شیعیان هفدهم ربیع، مصادف با زادروز اسوه و الگوی بشریت حضرت محمد مصطفی (ص) است. بزرگ انسانی که در قرآن کریم در توصیف ایشان آمده است: «لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ » (سوره توبه؛ آیه 128) « همانا رسولی از جنس شما برای (هدایت) شما آمد که فقر و پریشانی و جهل و فلاکت شما بر او سخت می‌آید و بر (آسایش و نجات) شما بسیار حریص و به مؤمنان رئوف و مهربان است.» 

در شرح و تفسیر این آیه شریف به سان دیگر آیات الهی فراوان گفتند و نوشتند و خواهند گفت و نوشت؛ اما همچنان ذره‌ای از معانی ژرف و شگرف آیات الهی بر آدمیان و باورمندان به ادیان آسمانی و مومنان آشکار نشده است. در این مجال اندک، برای یادآوری مختصر درباره این آیه شریف از تفاسیر گرانسنگ دو عالم جلیل‌القدر شیعه حضرت آیت‌الله علامه محمدحسین طباطبایی (ره) و آیت‌الله العظمی ناصر مکارم شیرازی، بهره‌ای کوتاه گرفتم. گفته شده است این آیه و آیه شریف بعدی (129 سوره توبه)، از واپسین آیات الهی است که بر وجود مقدس پیامبر اعظم (ص) نازل شد. بر اساس محتوای آیه 128، چهار تا پنج ویژگی ممتاز برای پیامبر اکرم(ص) برشمردند: نخست اشاره‌ای است بر اینکه وجود شریف پیامبر(ص) از جنس انسان‌ها، هم نوع و مانند خود آنان است. در اینجا غالب مفسران موضوع را نژادی و قومی نمی‌دانند «ظاهر این است که مقصود این باشد که او مثل شما بشر است، و همنوع خود شما است، چون در کلام چیزى که دلیل باشد بر اینکه خطاب بخصوص عرب و یا قریش باشد نیست، مخصوصا نظر به اینکه در میان آنان در حال خطاب، مسلمانانى از روم و فارس و حبشه نیز بوده‌اند.» (طباطبایی، 9: 561) همچنین درباره معانی اجزای کلام الهی چنین آوردند: «اینکه: به جای «مِنْکُم» در این آیه «مِنْ أَنْفُسِکُم» آمده است، اشاره به شدت ارتباط پیامبر(ص) با مردم است، گوئى پاره‌اى از جان مردم، و از روح جامعه در شکل پیامبر(ص) ظاهر شده است.» (مکارم شیرازی، 8: 206) ویژگی دوم را تاثیرپذیری شدید پیامبر از حس و حال و احوال مسلمانان می‌توان دانست. آیت‌الله مکارم شیرازی این ویژگی را پیوند با ویژگی نخست پیامبر(ص) توصیف می‌کند «تمام دردهاى آنها را مى داند، از مشکلات آنان آگاه است، و در ناراحتى ها و غم ها و اندوه ها با آنان شریک مى باشد، و با این حال تصور نمى‌شود سخنى جز به نفع آنها بگوید، و گامى جز در راه آنها بردارد» رهبر شهید انقلاب حضرت آیت‌الله العظمی سید علی حسینی خامنه‌ای در فرازی از بیانات خود مربوط به سال 1401 درباره همین ویژگی پیامبر(ص) توصیفی دقیق دارند: «من روی این مسئله‌ی «عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّم» میخواهم تکیه بکنم. [میفرماید:] برای او رنج‌های شما دردآور است، سخت است؛ شما که رنج می‌کشید، پیغمبر از رنج شما رنج می‌برد. بلاشک این مخصوص به مسلمان معاصر پیغمبر نیست، خطاب به عموم مؤمنین در طول تاریخ است؛ یعنی امروز اگر شما در فلسطین رنج میکشید، در میانمار، در نقاط گوناگون دیگر مسلمان‌ها رنج می‌کشند، بدانند این رنج، روح مطهّر پیغمبر را به رنج و زحمت درمی‌آورد» (خامنه‌ای، 1401) ویژگی سوم را خیرخواهی بسیار فراوان پیامبر(ص) برای همه جامعه و نجات همه چه مومن و چه غیرمومن می‌دانند (طباطبایی، 9: 561) «حرص، در لغت، به معنى شدت علاقه به چیزى است، و جالب این که در آیه مورد بحث، به طور مطلق مى‌گوید: «حریص بر شما است»، نه سخنى از هدایت به میان مى‌آورد و نه از چیز دیگر. اشاره به این که: به هر گونه خیر و سعادت شما، و به هر گونه پیشرفت و ترقى و خوشبختی‌تان عشق می‌ورزد (و به اصطلاح، حذف متعلق دلیل بر عموم است) بنابراین، اگر شما را به میدان هاى پر مرارت جهاد اعزام مى دارد، و اگر منافقان را تحت فشار شدید مى گذارد، همه اینها به خاطر عشق به آزادى، به شرف، به عزت و به هدایت شما، و پاکسازى جامعه شماست.» (مکارم شیرازی، 8: 207)

همچنان نکات فراوان و ارزشمندی در تفاسیر درباره ویژگی‌های چهارم و پنجم می‌توان یافت، دو صفت مهم «رئوف» و «رحیم» که در برخی موارد به راحتی همسان و هم معنی انگاشته می‌شوند. «دراین‌باره، میان مفسران گفتگو است، ولى به نظر مى رسد، بهترین تفسیر آن است که: رئوف اشاره به محبت و لطف مخصوص در مورد فرمانبرداران است، در حالى که رحیم اشاره به رحمت در مقابل گناهکاران مى باشد. اما نباید فراموش کرد، این دو کلمه هنگامى که از هم جدا شوند، ممکن است در یک معنى استعمال شود اما به هنگامى که همراه یکدیگر ذکر شوند، احیاناً دو معنى متفاوت مى بخشند.» (پیشین)     

در پایان باید از درگاه الهی توفیق انجام پژوهش، دست‌یابی به شناخت و عمل به سیره و روش، مشی و منش پیامبر اعظم (ص) و سلاله پاک ایشان ائمه معصومین (سلام‌ الله علیهم اجمعین) را درخواست کرد. 

خجسته زادروز میلاد حضرت ختمی مرتبت محمد مصطفی (ص) و نواده پاک‌شان حضرت امام جعفر صادق(ع) بنیانگذار فقه جعفری را به همه مسلمانان، مردم عزیز ایران، جامعه علمی کشور و به طور خاص همکاران ارجمند پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تبریک و شادباش عرض کرده و همگان و خویشتن را به تدبر و تأمل بیش از پیش در سیره و روش و به‌کاربستن مش و سلوک این بزرگان در حد مقدورات در زندگی امروزی دعوت می‌کنم.

منابع: 

قرآن کریم؛ ترجمه: مهدی الهی قمشه‌ای. 

خامنه‌ای، سید علی (1401) «رنج پیامبر از رنج کشیدن مردم» قابل مشاهده در پایگاه خامنه‌ای به نشانی:

https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?sid=9&npt=7&aya=128

طباطبایی، سیدمحمد حسین (1374) ترجمه تفسیر المیزان‌، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، جلد 9. 

مکارم شیرازی، ناصر (1371) تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیه‌، جلد 8.

همچنین روزآمدسازی شده و قابل مشاهده در پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی به نشانی: 

https://old.makarem.ir/main.aspx?typeinfo=11&lid=0&catid=128&mid=48984  

سیدمحمدرضا امیری طهرانی

8 شهریور 1405 خورشیدی / 17 ربیع الاول 1447 قمری