به مناسبت عید سعید غدیر خم چهاردهمین پیشنشست چهارمین کنگره «امام علی(ع)، انسان ۲۵۰ ساله و تمدن نوین اسلامی» برگزار شد
نشست پیروان امام علی(ع) و رنجهایشان/ ۱۴ روایت معاصر از امام علی(ع)
چهاردهمین نشست از سلسله پیشنشستهای چهارمین کنگره بینالمللی امام علی(ع)، امام علی(ع) انسان 250 ساله و تمدن نوین اسلامی، در آستانه عید غدیر خم به همت مرکز تحقیقات امام علی(ع) با عنوان «پیروان امام علی(ع) و رنجهایشان» 12 خردادماه 1405 در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.
دکتر فرهاد زیویار، رئیس مرکز تحقیقات امام علی علیه السلام، در ابتدای این نشست طی سخنانی گفت: فرا رسیدن عید بزرگ غدیر عید الله الاکبر و هفته ولایت را به پیشگاه حضرت ولی عصر (عج)، رهبر معظم انقلاب و همه محبان اهل بیت تبریک و تهنیت عرض میکنم. در چنین مناسبت و ایامی معمار اصلی و بزرگ صدر اسلام حضرت ختمی مرتبت صلوات الله علیهم جانشین خودشان امیرالمونین امام علی «ع» را معرفی کردند. ۳۷ سال پیش هم با رحلت حضرت امام سید روح الله خمینی ره، معمار کبیر انقلاب اسلامی ، سکان رهبری امت اسلام در شرایط ختم نبوت و غیبت امام معصوم، چراغ هدایت و استمرار رهبری و حرکت انبیا بدست با کفایت حضرت امام سیدعلی خامنه ای(ره) آزادمردی حکیم و جان فدا برای مبعوث کردن مردم ایران تحویل داده شد.
دکتر زیویار افزود: اگر انقلاب اسلامی را به عنوان مرحله ای از بعثت مردم و به تعبیر امام کبیر انقلاب اسلامی فاز معجزه گونه انفجار نور برای ادامه راه اسلام نبوی و علوی بهشمار آوریم.
شهادت رهبر شهید انقلاب اسلامی فاز دوم مبعوث شدن ملت ایران را رقم زد. اگر در ۲۲ بهمن، ابهت پوشالی آمریکا شکسته شد و ملت ما راهی را آغاز کرد که باوجود ۴۸ سال مقاومت، جنگ ۸ساله تحمیلی، توطئهها، فتنهها و تحریمهای ظالمانه، با جنگ رمضان و تهاجم رژیم جنایتکار آمریکا و صهیونیسم غاصب به کشور عزیزمان و شهادت اعجازگونه رهبر شهید فاز دوم انفجار نور و مبعوث شدن مردم در مرحلهای بالاتر بهوجود آمد».
وی تأکید کرد: همانطور که امام شهیدمان عنوان کرده بودند جنگی که دشمن بر ملت مقاومت تحمیل میکند با منطقهای شدن جنگ و انفجار نور انقلاب، ضمن وارد آمدن خسارات سنگین بساط استکبار و نظام سلطه در منطقه جمع و جورتر میشود.
از جمله موارد مکافاتی که این جنگ تحمیلی بر استکبار جهانی وارد آورده است:
۱- همسرنوشت شدن اجزاء نهضت مقاومت در لبنان، عراق، یمن با محوریت ایران.
۲- انزوا و منفور شدن خط مقدم نظام سلطه(آمریکا و رژیم صهیونیستی) در سطح جهانی.
۳-معکوس شدن و برگرداندن آثار تحریمهای ظالمانه که رژیم جنایتکار آمریکا و اعوان و انصار آن بر ایران تحمیل کرده بود، و طی ۴۸ سال گذشته ایران مجبور بود با مقاومت، نفت و بسیاری از اقلام مورد نیاز خود را با پرداخت هزینههای ظالمانه مبادله کند الآن همین وضعیت برای دشمنان ایران بهوجود آمده است.
بیش از سه ماه است که حتی یک کشتی با پرچم آمریکا، چراغ خاموش یا روشن با اسکورت F35 یا رزمناو نتوانسته است از تنگه هرمز عبور کند.
بیش از سه ماه است که اعوان و انصار نظام سلطه مجبور هستند نفت و بسیاری از اقلام اساسی خود را با هزینههای سنگینی مبادله میکنند.
رئیس مرکز تحقیقات امام علی(ع) رمز اصلی این دستآوردهای عزتمندانه در همراهی مردم در کف خیابان و دلاوریهای رزمندگان در سطح میدان در پرتو «ولایتمداری و اصل بنیادی واقعه غدیر» است.
واقعه غدیر به ما آموخت که امت با امام و ولایت راه را گم نمیکند اگر امروز ما در برابر طوفانهای سیاسی و اقتصادی ایستادهایم به برکت تمسک به همین ریسمان الهی است.
از خداوند متعال میخواهیم که به ما توفیق دهد تا آخرین نفس در راه اعتلاء فلسفه غدیر، این نظام و پرچم ولایت ثابتقدم بمانیم و این انقلاب را به انقلاب جهانی حضرت مهدی (عج) متصل گردانیم.
دکتر شجاعی: رنج تاریخی تا تنش هرمنوتیکی؛ ضرورت طرح رویکرد معاصر بهمناسبات سیره پژوهی و علوم انسانی
سخنران این نشست دکتر مالک شجاعی جشوقانی، عضو هیئت علمی این پژوهشگاه و رئیس سابق مرکز تحقیقات امام علی (ع) بود که با تبریک در پیش بودن عید غدیر خم گفت: ما هنوز از عرفه و از عید قربان فاصله نگرفتیم و در بین صفا و مروه قربان و غدیر هستیم و ده روز بعد از غدیر هم که آغاز محرم حسینی(ع) است. این مناسبتها استمرار دارند و این مناسبتها در یک پیوند مفهومی و معرفتی و وجودی هستند و این اعیاد جای تبریک دارند. همچنین بهلحاظ تقویم شمسی در آستانه رحلت حضرت امام خمینی رحمتالله علیه، معمار کبیر انقلاب اسلامی هستیم و هنوز داغ شهادت رهبر حکیم و فرزانهمان نیز تازه است و متأسفانه بهدلیل شرایط جنگی کشور فرصت تشییع و سوگواری شایسته آن عزیز را پیدا نکردهایم.
دکتر شجاعی با اشاره به کتاب «خون دلی که لعل شد» درباره خاطرات و زندگی مقام معظم رهبری، رهبر شهیدمان تأکید کرد: ایشان همواره در طول حیات فردی، حیات اجتماعی و حیات سیاسیشان؛ سیره اهل بیت امام علی علیهالسلام و حضرت اباعبدالله علیهالسلام مثل یک تابلو عینی و عملی جلوی دیدگانشان بود و فرجام حیات پاک ایشان در ماه مبارک رمضان با زبان روزه مثل مولا و پیشوا خودشان حضرت علی علیهالسلام، شهادت بود که در آستانه رحلت امام خمینی (ره) برای امامین اانقلاب طلب رحمت و غفران الهی داریم و امیدواریم که ما هم بتوانیم پیروان صدیقی برای این بزرگواران در استمرار خط اهل بیت و ائمه اطهار باشیم.
وی تصریح کرد: سخن گفتن از حضرت مولا علی علیهالسلام واقعا دشوار است و هر کس که به خودش اجازه میدهد وارد وادی امام علی پژوهی و شناخت امام علی (ع) شود مدام باید در همه لحظات به خودش یادآوری کند که بدان بر در کدام آستانه ایستادهای و فرسنگها فاصله است بهلحاظ وجودی و معرفتی بین آنچه که ما هستیم و آن تجربه تابناک سیره و سلوک مولا علی علیهالسلام.
دکتر شجاعی بیان کرد: در سالهای گذشته ما بحثی در شورای پژوهشی پژوهشگاه داشتیم و مشورتهایی که با استادان مختلف در حوزه سیرهپژوهی تاریخ اسلام، مطالعات اسلامی و علوم انسانی داشتیم، این بود که تفاوت مواجهه با رویکرد مواجه با سیره و زندگی امام علی علیهالسلام در یک نهاد علمیپژوهشی مثل پژوهشگاه علوم انسانی با نهادهای دیگر حوزوی و دانشگاهی و محافلی که به هر حال ممکن است بهخاطر علایق عاطفی و علایق شخصیشان به امام علی(ع) بپردازند، وجه تمایز رویکرد پژوهشگاه علوم انسانی و مرکز تحقیقات امام علی(ع) به سیره امام علی به شخصیت امام علی(ع) به آموزههای امام علی چه میتواند باشد؟ چون مشخص است که ما حوزه علمیه نیستیم، ما هیأت نیستیم ما انجمن علمی و نهاد عمومی فرهنگی نیستیم، بلکه ما پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی هستیم و مرکز تحقیقات امام علی علیهالسلام هم در پژوهشگاه علوم انسانی قرار دارد. این مسئلهای بود که ما به آن فکر میکردیم تا پلهپله رسیدیم به این عنوان؛ یعنی مناسبات سیرهپژوهی و علوم انسانی، کار پژوهشی که گامبهگام جلو آمدیم. این ایده را هم مثل خیلی از ایدههایی که در کار دانشجویی و پژوهشی خودمان دنبال میکردیم، از استاد مطهری گرفتیم.
وی در ادامه گفت: تلاش ما بر آن بود تا به ۱۴ روایت معاصر ما ایرانیان از امام علی(ع) بپردازیم؛ روایت حضرت امام(ره)، روایت مقام معظم رهبری، روایت شهید مطهری، روایت مرحوم دکتر شریعتی، روایت دکتر شهیدی، استاد حسنزاده آملی، استادجوادی آملی، استاد محمدرضا حکیمی و دکتر عبدالکریم سروش، استاد محمدتقی جعفری، استاد مدرسی طباطبایی، دکتر امیر معزی و... . این ۱۴ شخصیت معاصر فکری ما ۱۴ روایت از قرآن ناطق ( امام علی علیهالسلام) ارائه دادند که متناسب با تجارب زیسته و هرمنوتیک فکری خودشان در ایران پسامشروطه بوده است.
کتاب «خون دلی که لعل شد»
دکتر شجاعی با اشاره به کتاب «خون دلی که لعل شد» توضیح داد: در صفحه ۳۸ کتاب «خون دلی که لعل شد»، رهبر شهید عزیز ما اشاره میکنند که در سالهای ۱۳۳۸ و ۳۹ که در قم اقامت داشتند، به ترجمه آثار عربی، آثار متفکران و اندیشمندان دنیای عرب و ترجمه کتابهایی که در فضای فکری دنیای عرب هست، علاقهمند میشوند. کسانی که علاقمند هستند به جریانشناسی فکری فرهنگی ایران مخصوصاً اندیشه دینی در ارتباط با علوم انسانی در ارتباط با غربشناسی و تجدد، حتماً جریانشناسی ترجمه از دنیای عرب را در دهه ۴۰ و ۵۰ دنبال کنند.
من بهمناسبت همین سخنرانی دوباره رفتم آثار رهبری را به مرور کردم، از جمله کتابهای «طرح کلی اندیشه اسلامی درقرآن»، «ترجمه تفسیر فی ظلالالقرآن» و «انسان ۲۵۰ ساله» و... شما وقتی ترجمه رهبری از سید قطب را میبینید مخصوصاً در کتاب «آینده در قلمرو اسلام» گویی که چنان همراه مترجم و مؤلف همراهیشان فقط همراهی معرفتی و اپیستمولوژیک(ممعرفتشناختی) نیست همراهی اگزیستانسیال و وجودی و گفتمانی (بعدها در کارنامه علمی و عملی ایشان محقق شد) و گویی که رهبری شهید ما دارند همراه با سید قطب این ماجرای آینده در قلمرو اسلام را دنبال میکنند و جالب است رهبری شهید ما در مقدمه که من خواهش میکنم دوستان به برکت این فضای مجازی جستوجو کنند آن نسخه کتاب میآید و مقدمه مقام معظم رهبری به عنوان مقدمه مترجم را بر کتاب ببینید. ایشان همین مسئلهای را مطرح میکنند که بنده اول عرایضم گفتم که چرا لازم است ما به مناسبات سیرهپژوهی و علوم انسانی در ایران پسامشروطه از افق هرمنوتیک نسلی لازم بپردازیم؟
سه مرحله شهادت
این دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ادامه داد: نوعی همگرایی دراین رویکرها وجود دارد که گویی اگر ما سیره امام علی علیهالسلام و تاریخ اسلام را از حجرهها، از خوانش مناسکی و از خوانش سوگوارانه نجات ندهیم، دچار چیزی میشویم که شهید مطهری با شجاعت کمنظیرش در کتاب «حماسه حسینی» بیان کردند که امام حسین علیهالسلام سه مرحله شهادت داشتند که این سه مرحله فقط در مورد امام حسین (ع) نیست بلکه در مورد همه اهل بیت علیهمالسلام صدق می کند. چون تقریباً بخش قابل اعتنایی از این سیره نورانی به شهادت گره خورده و مهر سرخ شهادت به این کارنامه مقدس و نورانی خورده است.
مرحوم شهید مطهری در کتاب «حماسه حسینی» میفرمایند که امام حسین علیهالسلام سه مرحله شهادت داشت؛ شهادت تن به دست یزیدیان در عاشورای سال ۶۱ هجری و مرحله دوم شهادت، شهادت نام و شهرت نیک بود به دست کسانی که بعد از اباعبدالله آمدند و نمیتوانستند ببینند آن خون امام حسین(ع) که به صورت زنده و زاینده دارد تاریخ جریانهای شیعی را آبیاری میکند و آن قیامها و جریانهایی که بعد از اباعبدالله بود. بهویژه آقای مطهری تأکید میکنند، متوکل عباسی که آن جنایت درواقع ویران کردن مزار پاک اباعبدالله (آن هم چهار مرتبه) بود که به مزار اباعبدالله جسارت کردند برای اینکه اباعبدالله را از یادها و از خاطرهها پاک کنند. مرحله سوم شهادت که آقای مطهری میگویند، فاجعهبارتر است و آن شهادت مکتب اباعبدالله است.
دکتر شجاعی تصریح کرد: میتوان استنباط کرد که سه مرحله شهادت در مورد همه ائمه و سیره امام علی (ع) هم صدق کند. رهبری عزیز در مقدمه «آینده در قلمرو اسلام» به همین نکته اشاره میکنند که اگر نسل امروز پیام سیره نبوی، پیام سیره علوی، پیام سیره حسینی تا مهدوی را نگیرند و ایده و اندیشه موعود به زبان نسل امروز ترجمه نشود، ما ولو به زبان محب علی علیهالسلام هستیم، پیروان علی هستیم، ولی درواقع خودمان یک رنج جانکاهی بازتولید میکنیم. با نوع سوء فهمی که از سیره امام علی(ع)داریم، سیره پیامبر داریم، سیره اهل بیت داریم، رهبری شهید در ادامه میفرمایند که من به شدت تحت تأثیر این کتاب بودم و آن را با تمام احساسات و عواطف خودم ترجمه کردم.
سابقه این ایده سید قطب را در مقاله المستقبل للاسلام در یک مجله به اسم المسلمون این سال ۱۳۷۱ قمری منتشر میشود. یعنی مثلاً حدود اوایل 1330 شمسی با یک فاصله رهبری شهید کتاب آینده در قلمرو اسلام را ترجمه میکنند اصل مباحثی میشود که ایشان در انسان ۲۵۰ ساله دارند. اگر به این کتاب مراجعه کنید فصل سومش صفحه ۷۰ به بعد مراجعه آخری که من داشتم، در مورد امام علی علیهالسلام است این مضامینی که در آینده در قلمرو اسلام هست بسط مفهومی معرفتی تاریخی متناسب با تجربههای زیسته رهبر عزیزمان پیدا میکند البته در یک آمدوشد انتقادی وگفتوگویی میخواهم ربطش بدهم به آنچه که ما نحن فیه بحث امروزمان دکتر شریعتی داشتم، فضای دهه ۴۰ را میگفتند. بنابراین من مقدمات را گفتم تا اگر از دکتر شریعتی دهه ۵۰ صحبت میکنم در کتاب علی و سخنرانی معروفش «علی و رنجهای پیروانش» در شب شهادت امام علی (ع) در سال ۵۱، و این تعبیر تکاندهنده ایشان: «علی بزرگتر از آن است که از رنجهای خویش بنالد، برای این است که میبینیم وقتی در برابر کفر و در برابر شرک و در برابر دشمن رویاروی در احد، در حنین و در بدر میجنگد، مثل شیر میغرد اما وقتی در میان پیروان خودش قرار میگیرد، در میان شیعیان خودش قرار میگیرد، در مسجد کوفه خلیفه است و همه شیعیان او پیرامونش حلقه زدهاند، آنجاست که فریادهای علی را میشنویم و آنجاست که با شدت و با خشم و در حال ناتوانی از فشار درد بهصورت خودش سیلی میزند» و اینکه امام علی(ع) «در سه جبهه میجنگد. صفین، نهروان و جمل. در این سه جبهه این سه نیرو هستند. دوست خیانتکار، دشمن رویارو و عوام متعصب. در نهایت میبینیم حضرت علی (ع) به شمشیر گروه سوم کشته میشود و این تحلیل دکتر شریعتی که «در طول 25 سال خانهنشینی، علی(ع) محافظهکار بود اما از روزیکه زمام یک امپراطوری بزرگ را بهدست گرفت انقلابی شد. درصورتیکه انسانها عکس آن را طی میکنند یعنی قبل از کار انقلابیاند و وقتی روی کار میآیند محافظهکار میشوند».
شجاعی شرح داد: در فهم معاصرِ مناسبات سیرهپژوهی و علوم انسانی، تصویر علی(ع) در این روایت نه صرفاً چهرهای حماسی از یک قهرمان جنگی، بلکه سیمای یک رهبر اخلاقی درگیر با بحرانهای ساختاری جامعه خویش است؛ کسی که در برابر دشمن بیرونی، در احد، بدر و حنین، تجسم صلابت و یقین است، زیرا میدان نبرد روشن است و مرز حق و باطل آشکار، اما در مسجد کوفه، در میان پیروان خود، با پیچیدهترین نوع تعارض روبهرو میشود: تعارض میان عدالت آرمانی و واقعیت اجتماعیِ پراکنده و قبیلهمحور. علوم سیاسی معاصر این وضعیت را بحران دولتسازی در جامعهای فاقد اجماع مینامد؛ جاییکه رهبر نه با قدرت دشمن، بلکه با فرسایش درونی سرمایه اجتماعی دست به گریبان است. فریادهای علی در این روایت را میتوان نشانه «آسیب اخلاقی» دانست، یعنی لحظهای که وفاداری به اصول عدالت، او را در تقابل با منافع و مصلحتجوییهای اطرافیانش قرار میدهد و شکاف میان ارزش و واقعیت، به رنجی وجودی تبدیل میشود. از این منظر، علی در شبهای پایانی زندگیاش بیش از آنکه با تیغ دشمن مجروح باشد، با زخم ناسازگاری جامعه با عدالت درگیر است.
علی بزرگتر از آن است که از رنجهای خویش بنالد
دکتر شجاعی در ادامه بحث خود بیان کرد: در این خوانش، علی به صورت «قهرمان تراژیک» تاریخ اسلام ظاهر میشود؛ شخصیتی که قدرت و فضیلتش انکارناپذیر است اما شرایط تاریخی مجال تحقق کامل آرمانهایش را نمیدهد، و همین ناتوانی ساختاری است که رنج او و پیروانش را معنا میبخشد. تفاوت میان غرش او در میدان نبرد و فریادش در مسجد، تفاوت میان تقابل با دشمنی بیرونی و مواجهه با شکافهای درونی جامعه است؛ اولی نیروی او را فعال میکند و دومی وجدان او را میآزارد. در بازخوانیهای معاصر، این تصویر دیگر صرفاً فضیلتنمایی قدسی نیست، بلکه نشانهای از بحران مشروعیت، ضعف نهادهای نوپای سیاسی و دشواری گذار از جامعه قبیلهای به نظم اخلاقی-سیاسی جدید تلقی میشود. از اینرو، تعبیر «علی بزرگتر از آن است که از رنجهای خویش بنالد» نه انکار رنج، بلکه تأکید بر عظمت اخلاقی اوست؛ رنجی که از خودخواهی شخصی برنمیخیزد، بلکه از تنهایی عدالت در تاریخ سرچشمه میگیرد و در آن، درد علی با درد جامعهای که هنوز ظرفیت عدالت را نیافته، در هم تنیده میشود.
اساساً مناسبات سیرهپژوهی و علوم انسانی دهه 40 و 50 ازجمله مباحث دکتر شریعتی هم در همین فضاست با آن مختصات و مقدماتی یعنی در هرمنوتیک دینی ایران پسامشروطه دهه ۴۰ و 50 یک تلاطم عجیبی است و بعضی از معاصرین ما که تاریخ فکری کار میکنند، امروز بحثهایی که در تاریخ فکری تاریخ فرهنگی میکنند، تعیین کننده است. حتی میشود به به این فرضیه خام فعلاً اولیه برسیم که تقریباً شاکله کلان فکری فرهنگی ما در آن فضا بسته شده، خیلی به بیراهه نرفتهایم با این ۱۴ رویکردکه عرض شد و البته این رویکردها باهم تنش دارند این تنش یک جاهایی تنش خلاق و گاه مخرب است. یعنی اصلاً اینطور نیست که با یک نوع بهاصطلاح صلح معرفتشناسانه بخواهیم این جریانهای فکری را باهم آشتی بدهیم، نخیر! علی (ع) حقیقتی بر گونه اساطیر آنگونه که توسط دکتر شریعتی روایت میشود، آنگونه که امام در آن پیام کنگره امام علی اشاره کرد آنگونه که رهبری عزیز و شهید ما روایت کرد، آنگونه که شهید مطهری در کتاب جاذبه و دافعه علی(ع) و آن ۱۴ روایت، با اینکه در گفتمان فکری دینی ایران پسامشروطه تنش هم دارند، اما این تنش خلاق است و از منظر مباحث هرمنوتیک تاریخ و سیرهپژوهی و علوم انسانی راهگشاست. امیدوارم طی مقالهای که دراین زمینه دردست نگارش دارم بتوانم تقریر منسجم و مستندی از بحث ارائه دهم./پایان
ایتا