یادداشت؛ تبلور «مسئولیت‌پذیری» و «رهبری» در جنگ مقدس رمضان

تبلور «مسئولیت‌پذیری» و «رهبری» در جنگ مقدس رمضان
تثبیت اصول معرفتی اندیشة تعالی در ایران
دکتر امیر اعتمادی، مدیر انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

از اصول مهم معرفت‌‌شناسی، «مسئولیت‌‌پذیری» و «رهبری» است. به زبان ساده‌‌تر فعالان عرصة سیاست و اجتماع باید در قبال تحولات و تهدیدهای پیش‌‌رو احساس مسئولیت کنند و رهبری امور را برعهده گیرند. در واقع مسئولیت‌‌پذیری حاصل اصل شناخت، تحلیل، و توصیف فرهنگ سیاسی است که خود متأثر از مذهب، تاریخ، و جغرافیای مشترک است و نقش مهمی در سیاست برعهده می‌‌گیرد. «با توجه به اهمیت مسئولیت‌‌پذیری در فرهنگ سیاسی ایرانیان مشاهده می‌‌شود که شناخت شرایط و موضع‌‌گیری متناسب با آن مهم است.» (باقری،1387: 92) 
بنیان نظری اندیشة تعالی نیز بر مسئولیت‌‌پذیری فردی و اجتماعی تأکید دارد. اولین اصل معرفتی مسئولیت‌‌پذیری و رهبری اندیشة تعالی بر حفظ هویت خودی در برابر تهاجم تمدن غربی استوار است. تأکید بر الگوی تمدن اسلامی در برابر تمدن غربی و ضرورت حضور الگوی اسلامی ـ ایرانی ملیت در معادلات جدید جهانی به این مهم اشاره دارد که اندیشة تعالی حاضر به تقلید و دنباله‌‌روی از الگوهای تمدن غربی نیست.
این الگو در جنگ مقدس رمضان به‌خوبی متبلور شده است. اندیشة تعالی که در افق تمدن نوین اسلامی در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران تقویت شده، در سه ضلع میدان، خیابان، و رهبری نشان داد که به مرحلة شکوفایی و تثبیت رسیده است. 

بخش عمده‌ای از این شکوفایی مدیون و میراث با ارزش شخصیت تمدن‌محور رهبر شهید انقلاب است. رهبری تمدن اسلامی، با پرچم‌داری حضرت امام خمینی و حضرت آیت‌الله خامنه‌ای پس از انقلاب اسلامی، نشان داده است که می‌توان ضمن استفاده از ظرفیت‌‌های علوم جدید، بر مباحث هویتی خود تکیه کرد. شخصیت تمدنی رهبر شهید انقلاب، جامعه را نه‌صرفاً در سطح مدیریتی یا سیاسی، بلکه در افق‌های بلندمدت فرهنگی، معرفتی، و تاریخی هدایت کرد. ایشان با برخورداری از بصیرت تاریخی و آینده‌نگری، توانست مسیر تحول ملت ایران را در چهارچوبی هویتی و تمدنی تعریف کند. رهبر شهید، از قدرت بالای معنا‌بخشی به حوادث؛ توانایی ایجاد انسجام اخلاقی و نمادین؛ و نیز مهارت در برانگیختن ظرفیت‌های فرهنگی و دانشی جامعه بهره‌مند بود. بصیرت آینده‌نگر و تمدن‌محور رهبر انقلاب، ضمن تأکید بر سنت‌ها و میراث فکری، توانایی بازخوانی و بازآفرینی آن‌ها را در شرایط نوین داشت و به‌نوعی پیونددهندة گذشته، حال، و آینده در یک چشم‌انداز تعالی‌محور بود. 

همین حقیقت است که درنهایت به‌تمایز کلان‌روایت تمدن اسلامی با کلان‌روایت تمدن غربی در بحث رهبری تمدنی می‌انجامد. ظهور پیشرفت‌های نظامی در میدان، ظرفیت‌های بالقوة مدنی در خیابان، و اقتدار و صلابت در رهبری، یک‌بار دیگر نشان داد که اندیشة تعالی درپی بازگشت به گذشته نیست؛ بلکه در پی فهم گذشته و استفاده از آن برای آینده است. عقل‌گرایی، استدلال‌‌محوری، پرهیز از جزم‌‌اندیشی، و رها شدن از تقلیدزدگی و آفت‌‌های تفکر، از عناصر اساسی تولید علم در فرد و جامعه از منظر اندیشة تعالی محسوب می‌‌شود که همگی بر لزوم مسئولیت‌‌پذیری همگانی اشاره دارد. به‌واقع شناخت شرایط و موضع‌‌گیری صحیح نسبت به آن از اصول رهبری فکری در نظریة تعالی است که در همة ابعاد در جنگ تحمیلی اخیر به ثمر نشسته است.
دومین اصل معرفتی در اندیشة تعالی، بهره‌‌مندی از تاریخ به‌‌عنوان منبع دانش و تجربه برای فهم چیستی مسئولیت‌‌پذیری و رهبری به‌‌شمار می‌‌رود. اندیشة تعالی با تمایزگذاری بین قدرت و ارزش بر این امر تأکید دارد که جمع داده‌های ثابت و داده‌های بالقوه در ذهنیت و طراحی راهبردی به‌‌همراه ارادة سیاسی می‌‌تواند الگوی جدیدی برای حکم‌رانی فراروی باورمندان قرار دهد. این ادعا بدین معنی است که نظام باورها، ارزش‌‌ها و هنجارها، تاریخ، جغرافیا، و جمعیت از داده‌های ثابت؛ و ظرفیت اقتصادی، صنعتی، و نظامی از داده‌های بالقوه به‌‌شمار می‌‌روند که همگی از استعداد ذاتی تمدن اسلامی ـ ایرانی برای طرح ایدة جدید حکم‌رانی در آینده حکایت دارند.

ضرورت پیشرفت همه‌جانبه به‌معنای تمدن‌سازی، سومین اصل معرفتی اندیشة تعالی به‌‌شمار می‌‌رود. منظور از همه‌‌جانبه در این‌‌جا مسئولیت اکثریت جامعه و نخبگان برای رسیدن به سطحی از رقابت است که تلاش دارد تمدن نوین اسلامی را به‌‌عنوان یک کلان‌‌روایت در مقابل تمدن غرب تعریف نماید. درواقع مسئولیت و رهبری علمای دین، در دورة قاجار و انقلاب مشروطه و حکومت پهلوی و انقلاب اسلامی برمبنای همین اصل ضرورت پیشرفت شکل گرفته است:
«آرایش ظاهری این تمدن را در حکومت مردمی، در قوانین برگرفته از قرآن، در اجتهاد و پاسخ‌گویی به نیازهای نوبه‌‌نوی بشر، در پرهیز از تحجر و ارتجاع و نیز بدعت و التقاط، در ایجاد رفاه و ثروت عمومی، در استقرار عدالت، در خلاص شدن از اقتصاد مبتنی‌بر ویژه‌‌خواری و ربا و تکاثر، در گسترش اخلاق انسانی، در دفاع از مظلومان عالم، و در تلاش و کار و ابتکار، می‌‌توان و باید مشاهده کرد.» (نجفی،1400: 45)

منابع
باقری، خسرو (۱۳۸۷)، هویت علم دینی: نگاهی معرفت شناختی به نسبت دین با علوم انسانی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
نجفی، موسی (1400)، انگاره تعالی، تهران: آرما و پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.