گزارش نشست «علم و ایمان در اندیشه دریدا»

نشست «علم و ایمان در اندیشه دریدا» با سخنرانی دکتر ابراهیم صفابخش 17 دی‌ماه 1404 در ساختمان تحصیلات تکمیلی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، برگزار شد. ناقدان این نشست نیز دکتر احمد رجبی و دکتر مهدی اصفهانی (مدیر جلسه) بودند.
مسئله علم و ایمان از محوری‌ترین پرسش‌های حوزه فلسفه دین 
در این نشست ابتدا به مساهمت دریدا در این‌باره اشاره و در این مسیر به دو سرچشمه اصلی دین در اندیشه دریدا پرداخته شد و سپس مباحث وحی درباره تلقی لاتین از دین یعنی Religion پرداخته شد. این نشست در بخش دوم با نقد و برسی این اندیشه‌ها و در نهایت فرصتی برای پرسش و پاسخ پی گرفته شد.
به نظر دکتر صفابخش با فرو رفتن هرچه بیشتر در تلماسه‌های بحث فلسفی که در کثرتی تاریخی ـ زبانی ـ جغرافیایی پراکنده‌اند و به‌سادگی با وزش تصادفی یا بدون غایت بادی، تقرّر و مختصّات خود را از دست می‌دهند، آغازی حقیقی و معصومانه در اندیشه دشوارتر می‌شود. بدین معنی نه چیزها در فاسفه شکل ثابتی دارند و دست یافتن به نقطه آغاز آن ها کاری اسان است.
دریدا در مجموعه‌ای از بداهه‌پردازی‌ها (سرآغازهای پیشنهادگونه و نه مطلق) دربارۀ دین که خصلت مقطّعشان تألیفهای منسجم چندگانه‌ای را دامن می‌زند، با آگاهی از آفات گرفتار شدن اندیشه به بحث مساقیم راجع به دین که به نظر او می تواند به امری انتزاعی بدل شود، از دوگانه «ایمان» و «دانش» آغاز می‌کند. از نظر وی تعارض یا دست‌کم تنشی که در ثنویت ایمان و دانش هست، مناسبترین بزنگاه برای طرح پرسشی فلسفی از دین است. او معتقد است دین در چهارچوب عقل تنها همیشه دو منشاء غیر قابل فروکاست به یکدیگر دارد:
تم     از یکسو، ایمان یا شهادت (گواهی) به اعتمادی امانتدارانه که واگذار (تفویض) می‌کند (همچون سرمایه‌گذاری یا قرار دادن سپرده‌ای نزد یک معتمد trustee). این واگذاری از روی اعتماد در سودای رسیدن به حقیقتی در گذشته نیست که امروز از دست رفته باشد، بلکه در انتظاری گشوده به آینده‌ایست که به طرزی گریزناپذیر غافلگیرکننده است؛ به عبارت دیگر، فعل یا عملِ (performativity) اعتمادی خالی از دانستن است یا همان گشودگی به فلاحی salvation نامنتظر و محاسبه‌ناپذیر که روالی تاریخی که فلاح خود را توقّع دارد را برهم می‌زند. این ایمان در خصلت گشوده و محاسبه‌ناپذیرش (گزاف؟) که از سنخ دانش نیست، نخستین سرچمشۀ دین است. 
2.    از سوی دیگر، سرچشمۀ دوم دین یا همان دست‌نخوردگی، نزهت، مصونیت، ایمنی و قداستی است که با پرداخت غرامت یا قربانی کردنی که جبران خسارات گذشته است حاصل می‌شود. این دو منشأ تقلیل‌ناپذیر به وحدتی ناب، ثقل اساسی آن چیزی است که دین را فارغ از اختصاصات تاریخی ـ زبانی ـ جغرافیایی‌اش می‌سازد. 

از نظر دریدا، این دو خوشۀ معنایی در درون ساختمان تلقّی‌ای از Religio قرار دارد که اکیداً رومی است (به‌جای آنکه مسیحی باشد). با این حال، این سرآغاز که در ریشۀ Religio همچون امکانی انباشته شده است، هرگز تقدیری لایتخلّف برای اندیشیدن به دین حتّی در مسیحیت را رقم نمی‌زند. به‌جای آن، دریدا سعی می‌کند دو سرچشمۀ دین به‌طور کلّی را بیندیشد درحالی‌که مبتلا به آفت انتزاع هم نشود: دین در محدودۀ عقلی که هیچ سنّت محصّل و تاریخی وحیانی را برای خود مسلّم نگرفته باشد. در همین دیدگاه عقلانی از دو مؤلّفۀ دین، دریدا دو سرچشمۀ علم در معنای دقیق‌تر Tele-technoscience را می‌یابد که به‌نحوی عقلی علم و دین یا دانش و ایمان را به‌جای تقابل، متّحد و هم‌ریشه می‌کند. 

در بخش دوم جلسه دکتر اصفهانی ملاحظات خود را درباره ایمان به معنای قرآنی آن ارائه و بر ابتنای ایمان بر معرفت تأکید کرد. دکتر رجبی نیز درباره برخی ملاحظات تطبیقی میان دریدا و برخی متفکران در سنت پدیدارشناختی پرداخت./پایان

پوشه شنیداری وبگاه (چندرسانه‌ای)

گزارش نشست‌ها