اهمیت نقش والدین در کنترل اثرات شناختی رسانه ها بر کودکان

زهرا اجاق

خردسالان (افراد کمتر از 5 سال) عمیقاً در فناوری های دیجیتال غوطه ور هستند و نحوه تعامل کودکان با رسانه های مبتنی بر صفحه نمایش در دوران کودکی به طور مداوم در حال تغییر است.  پژوهش ها نشان داده اند که استفاده از رسانه های مبتنی بر صفحه نمایش در دوران کودکی،  تأثیرات مثبت و منفی بر رشد شناختی و اجتماعی ـ عاطفی کودکان دارد. در ادامه چند جنبه از این رابطه را براساس مطالعات انجام شده، شرح داده می­شود:

در طول دهه گذشته، و به ویژه در طول قرنطینه های همه گیری کووید 19، استفاده از رسانه های مبتنی بر صفحه نمایش توسط کودکان زیر پنج سال افزایش یافت.

خردسالان کمتر از دو سال نمی توانند بین آنچه روی صفحه می بینند و واقعیت پیوند ایجاد کنند و به راهنمایی والدین یا مراقب خود نیاز دارند.

استفاده بیش از حد از صفحه نمایش، تماشای محتوای نامناسب و سریع، قرار گرفتن در معرض نمایشگر بدون نظارت، و عدم دخالت والدین موجب اختلال در عملکردهای اجرایی کودک، اختلال در رشد مهارت های توجه، اختلال در یادگیری و اختلال در رشد زبان، و اختلال در تعاملات والدین و کودک می شود.

اثرات منفی قرار گرفتن در معرض رسانه های مبتنی بر صفحه نمایش را می توان با قرار دادن کودکان در معرض محتوای با دقت انتخاب شده با ویژگی های متناسب با سن و توانایی های شناختی آنها کاهش داد.

به طور مشخص، برنامه‌هایی که (1) به طور فعال کودکان را درگیر می‌کنند، (2) حاوی نشانه‌های دیداری و شنیداری هستند و (3) با تبلیغات بازرگانی قطع نمی‌شوند، می‌توانند یادگیری را تسهیل کنند و برای مهارت‌های حافظه فعال و توجه مفید هستند.

کودکانی که در معرض رسانه‌های مبتنی بر صفحه نمایش قرار می‌گیرند، اما در فعالیت‌های مانند گذراندن وقت در فضای باز، فعالیت بدنی، خواندن کتاب یا انجام پازل نیز شرکت می‌کنند، به طور بالقوه نسبت به کودکانی که فعالیت‌های غیرصفحه‌ای آنها محدود است، در معرض خطر کمتر تاخیر شناختی قرار دارند. لازم به ذکر است که فعالیت های غیر صفحه ای موجب رشد مهارت های دیداری-حرکتی، توجه و برنامه ریزی استراتژیک می شود.

 در مجموع، قرار گرفتن در معرض رسانه های مبتنی بر صفحه نمایش می تواند منجر به عملکردهای اجرایی ضعیف تر، مشکلات توجه و مشکلات رفتاری شود. اما رابطه علت و معلولی بین این دو هنوز اثبات نشده است.

اگرچه رشد شناختی و رشد اجتماعی- عاطفی اغلب به عنوان سیستم های جداگانه در رشد کودک در نظر گرفته می شوند، اما در مغز، رابطۀ متقابلی با هم دارند. پژوهش ها رابطه شدیدی بین فعالیت مغز، پردازش و رشد عاطفی در کودکان را نشان داده اند. رشد شناختی به خردسالان کمک می کند تا مهارت های اجتماعی- عاطفی را رشد دهند و پس از آن کودکان می توانند به شناخت احساسات، بهبود مهارت های همدلی یا انتخاب رفتارهای مناسب  دست یابند. برای مثال، توسعه کارکردهای اجرایی و مهارت‌های توجه نه تنها به برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری مرتبط است، بلکه از پرورش و رشد تنظیم احساسات و رفتار نیز حمایت می‌کند. برای مثال، قرار گرفتن در معرض رسانه ها به صورت مستقیم یا قرار گرفتن خردسال در فضایی که رسانه در پس‌زمینه آن حضور دارد (غیرمستقیم) نه تنها می‌تواند منجر به کاهش و ضعیف شدن مهارت‌های توجه و عملکردهای اجرایی  شود بلکه می‌تواند بر رشد اجتماعی- عاطفی تأثیر منفی بگذارد و موجب مشکلات رفتاری شود.

پس توصیه می شود:

برای کودکان کمتر از 2 سال، به استثنای چت ویدیویی، هیچ وقت از رسانه های واجد صفحه نمایش استفاده نکنید.

زمان استفاده از صفحه نمایش را برای کودکان 2 تا 5 ساله (حداکثر 1 ساعت) به حداقل برسانید و فعالیت های جایگزین داشته باشید.

از قرار دادن کودکان در معرض غیر مستقیم نمایشگرها مثلا حضور در اتاقی که رسانه در پس زمینه حضور دارد، خودداری کنید. به عنوان مثال، در صورتی که کسی تلویزیون تماشا نمی کند، آن را خاموش کنید؛ یا زمانی که کودک در اتاق حضور دارد، از رسانه هایی مثل تلویزیون یا گوشی هوشمند استفاده نکنید.

از راهبردهای مشاهده با همدیگر و میانجی‌گری استفاده کند. به‌عنوان مثال، قوانینی در مورد مدت زمان مجاز استفاده از نمایشگر و اینکه کدام محتوا را می تواند ببیند، وضع کنید؛ دربارۀ آنچه روی صفحه اتفاق می‌افتد به او توضیح دهید و از او سؤالاتی درباره محتوای مشاهده‌شده بپرسید.

محتوای رسانه ای تعاملی را انتخاب کنید و همراه با فرزندتان از رسانه استفاده کنید.

از برنامه‌ها با اپلیکیشن های پرسرعت و با محتوای حواس‌پرت کننده خودداری کنید. برنامه‌هایی را انتخاب کنید که با تبلیغات بازرگانی قطع نمی‌شوند.

نباید از نمایشگر به عنوان وسیله ای برای آرام کردن کودکان استفاده شوند، به استثنای زمان های خاص، به عنوان مثال، در طول اقدامات پزشکی یا پرواز.

همه اعضای خانواده باید از استفاده از دستگاه های نمایشگر در هنگام صرف غذا و زمان بازی، هنگام چرت زدن و خوابیدن، و در طول دورهمی های خانوادگی خودداری کنند.

یک برنامه شخصی برای مصرف رسانه ای استفاده کنید.

منبع:

Swider-Cios, Edyta; Vermeij,  Anouk;  Sitskoorn, Margriet M. (2023). Young children and screen-based media: The impact on cognitive and socioemotional development and the importance of parental mediation. Cognitive Development, 66 (2023) 101319.