گزارش پنل «نقد رفتارشناسی انسان ایرانی در مواجهه با کووید ۱۹»

۰۴ دی ۱۳۹۹ | ۰۰:۲۷ کد : ۲۰۲۱۱ خبر و اطلاعیه گزارش نشست‌ها
تعداد بازدید:۲۴۷
عامل تبیین طبیعی، فعل و انفعالات طبیعی تکاملی و یا کنش و واکنش‌هایی طبیعت و نقش علم، کشف واکسن و داروی درمان و نقش دین و ایمان: انگیزه‌بخشی به عالمان برای کشف دارو و آرامش‌بخشی و کاهش استرس از طریق عبادات و نیایش است. در تبیین ماوراءالطبیعی، عامل، واکنش جهان غیب و ملکوت الهی به کنش‌های نادرست انسانی، معاصی و خطاهای فردی، اجتماعی و جهانی بشری از قبیل محرومیت کودکان، زنان، افراد سالخورده و رنگین‌پوستان از حقوق طبیعی و اجتماعی تا گسترش سلاح‌های کشتار جمعی، همجنس‌گرایی و… به مثابة تحقق وعدة عذاب و کیفر الاهی و نقش علم، نقش قبلی+ مهار و کنترل و بازگشت انسان از خطا و ظلم و نقش دین و ایمان، نقش قبلی+ گشودن راه توبه و استغفار است...

گروه انسان‌شناسی شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی برگزار کرد؛
گزارش پنل «نقد رفتارشناسی انسان ایرانی در مواجهه با کووید 19»
نشست تخصصی «نقد رفتارشناسی انسان ایرانی در مواجهه با کووید 19» توسط گروه انسان‌شناسی شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی در روز پنج‌شنبه 27 آذر 1399، به‌صورت وبینار (مجازی) برگزار شد.
 
در این نشست دکتر هادی وکیلی (ریاست گروه انسان‌شناسی شورای بررسی متون و عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، با عنوان «تقابل علم‌ودین در سبک رفتار دین‌داران در مواجهه با کووید 19»، دکتر مهرداد عربستانی (عضو گروه انسان‌شناسی شورای بررسی متون و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران) با عنوان «بنیان های رفتار ناسازوار»، دکتر حامد وحدتی‌نسب (گروه انسان‌شناسی شورای بررسی متون و عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس) با عنوان «انسان، کرونا و انتخاب طبیعی»، دکتر پریسا گودرزی (عضو گروه انسان‌شناسی شورای بررسی متون)، با عنوان «بحران اخلاقی جامعه ایرانی به خصوص کودکان در مواجهه با کووید 19» و دکتر علی متولی‌زاده اردکانی (عضو گروه انسان‌شناسی شورای بررسی متون و عضو هیئت علمی فرهنگستان علوم) با عنوان «ضرورت گذار از پوزیتویسم در مطالعات تاریخی» سخنرانی کردند. مدیر علمی این نشست دکتر محسن شعبانی (دبیر گروه انسان‌شناسی شورای بررسی متون) بودند.
 

 


در ابتدای این نشست مجازی دکتر هادی وکیلی سخنان خود را بدین شکل شروع کرد: «علم و دین از دیرباز مورد توجه بوده است. از سویی عموم دینداران و اصحاب علم و از سویی دیگر محققان علم و دین و به خصوص دین‌پژوهان به این تقابل توجه داشته‌اند. بر اساس دیدگاه جان پولکینگورن، ایان باربور، جان هاوفت و آرتور پیکاک این تقابل ها را می‌توان در چهار نوع طبقه‌بندی کرد: هم‌ستیزی (تباین کلی)، استقلال (توازی)، هم‌پوشانی جزئی (تباین جزئی)، ادغام (تساوی بالقوه)».
دکتر وکیلی اضافه کرد: «از سویی خود دینداران نیز بر حسب غلبة معرفت، محبت یا عمل بر اندیشه و رفتار آنان به گروه‌هایی همچون معرفت/ عقیده/عقل اندیش، محبت/عشق/قلب‌اندیش، زهداندیش، عمل/عبادت/ مصلحت‌اندیش، احساس/خلق اندیش، معیشت‌اندیش و غیره تقسیم می‌شوند».
پس از آن دکتر وکیلی به بیان سه سناریوی متداول در مورد تبیین پیدایش کووید 19 پرداخت و از تبیین‌های طبیعی، انسانی و ماوراء‌الطبیعی یاد کرد. او ادامه داد: «عامل تبیین طبیعی، فعل و انفعالات طبیعی تکاملی و یا کنش و واکنش‌هایی طبیعت و نقش علم، کشف واکسن و داروی درمان و نقش دین و ایمان: انگیزه‌بخشی به عالمان برای کشف دارو و آرامش‌بخشی و کاهش استرس از طریق عبادات و نیایش است. در  تبیین انسانی، عامل اول، بیوتروریسم آمریکا یا چین یا کشور ثالث و عامل دوم، واکنش طبیعت به مداخله بی‌حد و حصر انسان در تخریب محیط زیست، گازهای گلخانه‌ای، آلودگی‌های آب و هوا و تولید سلاح‌های سیمیایی و هسته ای و …. و نقش علم، نقش قبلی+ مهار انسان از سوی علوم انسانی و نقش دین و ایمان، نقش قبلی+ آموزه‌های دین در مواجهه با ظلم و ستم (ظلم‌ستیزی و تغییرات انفسی و آفاقی اجتماعی) است. در تبیین ماوراءالطبیعی، عامل، واکنش جهان غیب و ملکوت الهی به کنش‌های نادرست انسانی، معاصی و خطاهای فردی، اجتماعی و جهانی بشری از قبیل محرومیت کودکان، زنان، افراد سالخورده و رنگین‌پوستان از حقوق طبیعی و اجتماعی تا گسترش سلاح‌های کشتار جمعی، همجنس‌گرایی و… به مثابة تحقق وعدة عذاب و کیفر الاهی و نقش علم، نقش قبلی+ مهار و کنترل و بازگشت انسان از خطا و ظلم و نقش دین و ایمان، نقش قبلی+ گشودن راه توبه و استغفار است».
دکتر وکیلی در بیان انواع رفتارها، انگیزه‌ها و نتایج محتمل از رفتارهای دینداران در دوران پاندمی، چنین نتیجه گرفت که از سه گونه رفتار می توان یاد کرد:
«الف) رعایت کامل (مراقبت: ماسک، فاصله اجتماعی، رعایت بهداشت) که یا 1-با انگیزة علم‌گرایی صرف صورت می‌گیرد و نتیجه‌اش، تایید ضمنی استقلال دین و علم از یکدیگر است و یا 2-با انگیزة علم-دین گرایی صورت می‌گیرد که نتیجه‌اش، هم‌پوشانی و ادغام علم و دین است و یا 3-با انگیزة دین‌گرایی صرف صورت می‌گیرد که نتیجه‌اش، ادغام علم و دین است.
ب) رعایت ناقص و سهل‌انگارانه که یا 1-با انگیزة علم‌گرایی صرف صورت می‌گیرد و نتیجه‌اش، تایید ضمنی استقلال دین و علم از یکدیگر یعنی بیگانگی و جهل نسبت به علم است یا 2-با انگیزة علم-دین‌گرایی صورت می‌گیرد که نتیجه‌اش، هم‌پوشانی و ادغام علم و دین و بیگانگی و جهل نسب به علم و سهل‌انگاری نسبت به دین است و یا3- با انگیزة دین‌گرایی صرف صورت می‌گیرد که نتیجه‌اش، ادغام و سهل‌انگاری نسبت به دین
است.
ج) بی‌رعایتی کامل که با هر انگیزه‌ای نشان از بیگانگی و جهل و سهل‌انگاری نسبت به علم و دین دارد.»
دکتر وکیلی در پایان اظهار داشت که با توجه به میزان پایین رعایت مراقبت‌های بهداشتی از سوی ایرانیان (اعم از هواداران جدی دین و علم)، متاسفانه با نوعی افت ضریب هوشی به خصوص ضریب هوش دینی، اخلاقی و معنوی در انسان ایرانی روبرو هستیم.
 
از نظر دکتر مهرداد عربستانی، سخنران دوم نشست، انطباق پذیری (Adaptability) یکی از خصایص انسان هم به عنوان موجودی بیولوژیک و همینطور فرهنگی قلمداد میشود. غالب کتب درسی عمومی انسانشناسی، بحث خود را از این تطبیق پذیری زیست شناختی که هسته مفهوم «بقای  مناسبترین» (Survival of the fittest) را تشکیل میدهد، شروع میکنند. در کنار آن نیز به تطبیق پذیری فرهنگی، که در تنوع شیوه زندگی و سازماندهی جوامع مختلف در پاسخ به شرایط محیطی مشاهده میشود، با ذکر مثال-های بسیار مستند میشود. اگرچه، چنین استعاره ای (تطبیق پذیری یا سازواری) شاید این تصور را پدید بیاورد که انسان همیشه بهترین وبا کفایت ترین شیوه را در تطابق با تنوع و تغییرات محیطی انتخاب میکند. حال آنکه، گزینههای انسانی، حتی گزینههای طبیعی، الزاماً گزینههای بی نقصی نیستند، و همانظور که پیکره و نظام عصبی انسان الزاماً خالی از نقیصه، آسیب پذیری، و ضعف نیست، رفتار جوامع انسانی هم الزاماً بهترین شکل موجود نیستند، و الگوهای ناسازوار در باورها و رفتار انسانها حداقل به همان اندازه رفتارها و الگوهای سازوار فراواناند. اگر چه توجه به این امر به ویژه نزد نظریه پردازان مرتبت با مکتب تکامل اجتماعی وجود داشته است، این امر به طور خاص در دهه نود میلادی توسط رابرت ادگرتون (Robert Edgerton) - انسان شناسی آمریکائی- با کتاب جوامع بیمار: به چالش کشیدن اسطوره هماهنگی بدوی دوباره مطرح شده است.
ایشان در ادامه سخنان خود به این نکته اشاره کردند که علل متفاوتی میتواند باعث رفتارهای ناسازوار و تداوم آنها در اجتماع انسانی شوند. از رفتارهای منبعث از ژنتیک و تکامل نوعی (مثل قوم و خویش گرایی، تنظیم  برای زندگی گروهی، و پیدایش زبان و به تبع آن غیبت و شایعه)، تا رفتارهایی که از ساختار روابط قدرت و منافع قشر فرادست، ایدئولوژیها، اینترسی فرهنگی در مقابل تغییر، ذهنیت جادویی یا اسطوره ای (با تأسی به آرای لوی-برول)،  و تآثیر همه این امور بر برآورد ریسک، یا الویت بندی رفتاری را میتوان قید کرد. شاید مضامین ذکر شده، بتوانند زمینهای برای درک رفتارهای ناسازوار در ایام همهگیری کرونا.
 
دکتر حامد وحدتی نسب سخنان خود را با طرح پرسش از نسبت رفتارهای پرخطر انسانی و مسئله جنسیت آغاز کردند. از نظر ایشان، برخی از رفتارهای انسان که در مقیاسی بزرگ و به صورت کموبیش مشابه رخ میدهند، ریشه در ژنتیک داشته و به دلیل فوایدی که در حفظ بقای جمعیتهای انسانی در طول زمان دربرداشته توسط انتخاب طبیعی حفظ شدهاند. از آنجمله میتوان به بروز رفتارهای پرخطر و خشونتآمیزِ بیشتر در نزد مردان در مقایسه با زنان اشاره داشت که نقشی کلیدی برای جلب توجه جنس مخالف (انتخاب جنسی)، محافظت از گروه و انجام شکار برای صدها هزار سال ایفا کرده است. با توجه به تغییرات بنیادینی که در ساختار اجتماعی جوامع انسانی در طی چند قرن اخیر رخ داده است، به نظر میرسد بروز رفتارهای پرخطر و خشونتآمیز، آنهم به شکل کهن خود، چندان توجیه تطوری نداشته باشد. علت در این است که به جهت سرعت بیش از حد تطور فرهنگی انسان در چند هزارۀ اخیر، تطور ژنتیکی انسان از رسیدن به آرایههای تطوری فرهنگی جای مانده است. یکی از رفتارهای پرخطر در برهۀ کنونی، کمتر رعایت کردن پروتوکلهای بهداشتی (مشخصا استفاده از ماسک صورت) در نزد مردان در مقایسه با زنان است.
دکتر وحدتی‌نسب در ادامه سخنان خود به دو تحقیق مستقل در جوامع ساکن در ایالات متحده اشاره کردند که نشان داده است استفاده از ماسک در مردان به طور میانگین کمتر از زنان بوده است. همچنین رعایت پروتوکلهای بهداشتی با سن و میزان برخورداری اقتصادی جوامع رابطۀ معنیداری دارد (رعایت بیشتر با بالارفتن سن و رعایت کمتر در نزد گروههای کمتر برخوردار). در مصاحبه با مردان مشخص شد که بسیاری از آنها، استفاده از ماسک را نشانۀ ضعف دانستهاند. این امر که نوعی خطرکردن است شاید ریشه‌ای کهن در ژنتیک مردان داشته باشد، سازوکاری که زمانی برای گروه‌های انسانی پرمنفعت محسوب میشده است، اما امروزه کاربری چندانی ندارد.   
 
دکتر پریسا گودرزی سخنان خود را این‌گونه آغاز کردند که مسئله مدیریت بحران همواره مسئله جدی در تمامی جوامع و تمامی دوران ها بوده است. در دوره کنونی و در وضعیت قرنطینه ناشی از پاندمی کووید ۱۹ میتوان آسیب پذیری اقشار مختلف جامعه ایرانی به ویژه کودکان را مشاهده نمود. در واقع با بررسی وضعیت روحی و روانی کودکان در دوره کنونی این مطلب روشن می‌شود که بسیاری از کودکان در وضعیت قرنطینه دچار آسیب های مختلف شده اند.  این در حالی است که این کودکان از توانایی لازم برای مقابله با این بحران برخوردار نیستند. از نظر ایشان، این کودکان آموزش های لازم برای توانمندسازی در چنین روزهایی را ندیده‌اند.
گودرزی در ادامه سخنان خود اشاره کرد، اگر نگاهی به برنامه های آموزشی و نیز فوق برنامه در مدارس ایران داشته باشیم این نکته آشکار می شود که مسئله مقابله با بحران‌های طبیعی از جمله زلزله و نیز حوادث طبیعی از جمله آتش سوزی در برنامه آموزشی ایران مورد توجه قرار گرفته است. مانورهای زلزله جلسات آموزشی برای یادگیری خاموش کردن آتش و غیره از این قبیل اند. با وجود این چنانچه پیشتر اشاره شد برنامه روشن و قابل ملاحظه ای برای مقابله با بحران های اجتماعی و فرهنگی در برنامه آموزشی کشور دیده نمی شود. از این رو با با بررسی وضعیت دانش آموزان در دوران قرنطینه این نکته روشن می‌شود که تعداد زیادی از آنان با مشکلاتی از قبیل اضطراب اعتیاد به فضای مجازی کاهش تمرکز و افت تحصیلی افسردگی و مانند آنها مواجه شده اند.
از نظر ایشان، انسان‌ها، با توجه به تفاوت‌های فردی خود که متاثر از باورها، هیجانات و... است واکنش‌های متفاوتی در مواجهه با انواع بحران‌‌ از خود نشان می‌دهند. یکی از بهترین راه‌کارها برای توانمندسازی کودکان در مدیریت بحران مجهز کردن کودکان به یک منش خوب است، که  مشتمل بر مجموعه‌ای از فضیلت‌هاست. آموزش و نهادینه‌سازی فضیلت‌ها، از جمله خود‌شناسی، مسئولیت‌پذیری، احترام، مثبت‌اندیشی، انعطاف‌پذیری، حقیقت‌طلبی، همدلی، میانه‌روی و رهایی از وابستگی، بر توانمندسازی کودکان در مقابله با بحران کرونا تاثیر مثبت دارد. آموزش فضیلت‌ها از طریق تاکید بر سه ساحت درونی یعنی ساحت‌های باورها، عواطف و اراده انجام می‌شود و انتظار می‌رود نتیجه آن در ساحات بیرونیِ گفتار و/ یا رفتار مشاهده شود.
ایشان اضافه کردند، با بهره‌گیری از مباحث اخیر در حوزه هوش اخلاقی و با ملاک قرار دادن اخلاق فضیلت‌گرا، نحوه تاثیر نهادینه‌شدن این فضیلت‌ها برشکل‌گیری انگیزش اخلاقی در کودک را نشان داد. این آموزش‌ها با افزایش ظرفیت عقلانی و معنوی کودکان می‌توانند به مرور یک قطب‌نمای اخلاقی در آنان به‌وجود بیاورند که در موقعیت‌های مختلف، به ویژه در بحران‌هایی مثل بحران کرونا، به آنان کمک کند. در واقع، آموزش صحیح این فضیلت‌ها موجب می‌شود کودک درک درستی از مفاهیم اخلاقی و امور مرتبط با اخلاق از جمله موقعیت‌ها و اعمال داشته باشد و در مواقع مختلف کار درست را تشخیص و کار خوب را انجام ‌دهد. به دست آوردن این فهم مستلزم انواع خاصی از تمرین‌، ایجاد عادت‌ها و به عبارتی انتخاب الگوهای خاص رفتاری، میل و انگیزش است. ایشان در انتها به این نکته اشاره کردند که در دل این بحران یک فرصت برای تغییر سرفصل‌های آموزشی در مدارس، مانند درس هوش اخلاقی یا مهارت‌های زندگی، به شکل گسترده و نظام‌مند وجود دارد.
 
دکتر علی متولی‌زاده اردکانی آخرین سخنران این نشست بودند. ایشان در سخنان خود به این نکته اشاره کردند که رفتارهای جوامع انسانی بر اساس فرهنگ و نگرش به پدیده های طبیعی در مواجهه با بحران هایی که بقاء و ادامه نسل را تهدید می کنند متفاوت می باشند. ایجاد ساختارها و الگوهای مناسب برای مواجهه با بحران ها و تهدید های زیستی در همه جوامع انسانی نیاز به رویکرد علمی متکی بر تجربه های انسانی در این نوع چالش ها است. در بحران و تهدید زیستی ویروس کووید-19 (کرونا) که در یک سال گذشته کل جمعیت انسانی بر روی کره زمین را در همه حوزه های اقتصادی، فرهنگی، آموزشی، ... به چالش عظیم کشیده است، تفاوت های زیادی در نوع مواجهه مشاهده شده است. مقایسه کشورهای پیشرفته و متوسط در تکنولوژی ومنابع مادی و انسانی نشان می دهد شناخت بیولوژیک تهدید های میکروبی و تجربه قبلی در مواجهه با این نوع تهدیدات زیستی وایجاد ساختارهای ضروری در سطح اجتماع و فرهنگ سازی و تربیت مدیران از اساسی ترین تفاوت ها در مواجهه موفقیت آمیز با این تهدید بوده است. کشور هایی مانند نیوزلند، سنگال، ایسلند، دانمارک، عربستان، سنگاپور، کره جنوبی و تایوان و ویتنام و چین از کشورهای موفق در مواجهه با تهدید زیستی ویروس کووید-19 بوده اند.
ایشان افزودند در کشورایران به دلیل عدم تجربه مواجهه جدی با تهدید زیستی میکروبی در چند دهه گذشته و بنابراین عدم ایجاد ساز و کار مواجهه اولیه با ورود ویروس کووید-19 به کشور، عدم وجود ساختار کنترل همه جانبه اثرات و پیامدهای تهدید زیستی، ناتوانی در فرهنگ سازی مناسب و مواجهه علمی با این تهدید زیستی، عدم وجود ساختار های اقتصادی مناسب درایجاد شرایط لازم برای کنترل انتشار ویروس کووید-19 در سطح جامعه و ... زمینه خسارت ها و صدمات فراوان جانی بر جمعیت ایران تحمیل کرده است و اثرات آن تا دهه ها در آینده ادامه خواهد داشت.
از نظر اردکانی، مواجهه با بحران و تهدید زیستی ویروس کووید-19، ضرورت شناخت علمی پدیده ها در سطوح عالی دانشگاهی و مدیریتی و ایجاد ساختارهای مربوطه در داخل کشور و ارتباط گسترده با جامعه جهانی در استفاده از تجربه کشورها در مواجهه با تهدید های زیستی در آینده را کاملا آشکار ساخته است. درخواست انزوا طلبی در بخشی از جمعیت ایران تحت شعار «استقلال»، بر خلاف غریزه بیولوژیک - ژنتیک در آماده سازی جمعیت ایرانی در مواجهه شدن با تهدیدهای زیستی و بقاء و ادامه نسل می باشد. تلاش زیاد و مستمر در جهت مقاوم سازی جمعیت ایرانی با افزایش شناخت انسان و ساختار بیولوژیک و محیط زیست و فرهنگ همکاری برای مواجهه بهتر و موفقیت آمیز در برابر تهدید های زیستی آینده توصیه می شود.
این نشست با جمع‌بندی دکتر محسن شعبانی و بررسی پرسش‌های شرکت‌کنندگان در این نشست به پایان رسید.

 

 

کلید واژه ها: نقد رفتارشناسی انسان ایرانی در مواجهه با کووید 19 هادی وکیلی مهرداد عربستانی حامد وحدتی‌نسب پریسا گودرزی علی متولی‌زاده اردکانی


( ۳ )

نظر شما :