گزارشی از چهارمین جلسه گروه الهیات شورای بررسی متون

بسم الله الرحمن الرحیم

دستور جلسه:

۱- ارائه فهرستی از کتب مؤثر مربوط به رشته ادیان و عرفان توسط خانم دکتر هوشنگی

۲- ارائه مقدماتی مقاله نقد کتاب چیستی و امکان معرفت توسط آقای دکتر سادات منصوری

۳- سفارش مقاله برای نقد یک کتاب دیگر در حوزه علم کلام

غفراللهی: در خصوص مقالات، باید یک رفت و برگشتی بین نویسنده و گروه صورت گیرد و از نویسنده بخواهیم مساله خود را در خصوص کتاب مورد نقد کاملا تبیین کنند. همچنین با توجه به اینکه 3 رشته کلام، ادیان و عرفان و علوم قرآنی داریم و در سال 6 مقاله می توانیم سفارش دهیم، برای هر گروه می توانیم 2 مقاله در نظر بگیریم. در مورد مهدویت هم می‌توانیم 1 مقاله داشته باشیم.

مساله بعدی نشست‌های نقد و کرسی های نقد و نظریه پردازی است. به این صورت که نویسنده کتاب مورد نقد و داوران هم دعوت می شوند.

دکتر برنجکار: یک سری کتاب از انتشارات مؤسسه امام خمینی جهت نقد به عنوان پیشنهاد ارائه می دهم.

۱- کلام جدید دکتر یوسفیان

۲- شرح کشف المراد دکتر یوسفیان

۳- مباحثی در کلام جدید گروه نویسندگان

۴- باورهای دینی

۵- آشنایی با هرمونتیک الهی دکتر راد

۶- نظریه فلسفی وحی جعفری

۷- تفکر نقدی امیر خواص

۸- زبان دین و قرآن ابوالفضل ساجدی

۹- عقل و اعتقاد دینی

یک سری کتاب هم در خصوص سه مدرسه کوفه، بغداد، حله و قم معرفی کرده بودم که زیر نظر استاد محمد تقی سبحانی نوشته شده است که می توان آن‌ها را به ترتیب و به صورت مجموعه ای مورد نقد قرار داد.

کتاب کلام جدید کتاب درسی است و به نظرم در اولویت است. شاید روش کتاب مورد نقد باشد. ما درمواجه با مسائل جدید علم کلام به یک روشی نیازمندیم . آیا درست است که دیدگاههای مطرح شده را بر اساس دیدگاه قرآنی نقد کنیم؟ یا از نظریه غربی ها و یا فلسفه ملاصدرا نقد کنیم؟ یا اینکه اشکالات متناقض را نشان دهیم. در واقع اول باید روش کار مشخص شود. باید ببینیم که نحوه مواجهه آقای یوسفیان با کلام جدید چگونه بوده است.

دکتر هوشنگی: پیشنهادم این است که یک نشست برای مجموعه مدرسه کوفه در نظر بگیریم و از جنبه تاریخی کتاب مورد بررسی قرار گیرد. کلام جدید قدیمی است. دکتر محمد منصور هاشمی هم به عنوان ناقد پیشنهاد می دهم . دکتر خندق آبادی هم هستند. که مواجهه تاریخی با این مکتب کلامی را از دو منظر بررسی کنند.

دکتر برنجکار: دکتر طارمی مناسب است به عنوان موافق. این کتاب ها می‌خواهد اصالت کلام شیعی را و عدم وابستگی اش به معتزله را اثبات کند.

غفراللهی: اکنون در خدمت دکتر سادات منصوری هستیم به منظور ارائه‌ی مقدماتی کتاب چیستی و امکان معرفت.

دکتر سادات منصوری: کتاب معرفت و ذهن که تالیف بنده است بخشی از آن معرفت شناسی و بخشی درباره فلسفه ذهن است. کتاب دیگری به نام ذهن، مغز و نفس است.که قرار است در دی ماه چاپ شود ان شاء الله.

کتاب چیستی و امکان معرفت برای آقای دکتر عبدالرسول کشفی استاد فلسفه تحلیلی دانشگاه تهران با موضوع چیستی، امکان و منابع معرفت از انتشارات سمت است. بخش اول که در مورد چیستی معرفت است، نویسنده کوشیده است که معرفت را از دیگاه معرفت شناسی تحلیلی مورد بررسی قرار دهد و در حوزه فلسفه قاره ای وارد نشده است. ابتدا تعریف سه گانه معرفت را بیان می کند و آن را در حدود 180 صفحه تفصیل می دهد. در بخش دوم که امکان معرفت است مباحث مربوط به شکاکیت و اقسام آن را در 30 صفحه بیان می کند.

هنگام انتخاب این کتاب برای مطالعه، احساس کردم که با یک کتاب خوب در حوزه معرفت شناسی مواجه می‌شوم اما با خواندن آن کمی ناامید شدم؛ زیرا اولین مشکل این است که ارجاعات درون متنی ندارد و منابع مباحثی که مطرح می کنند اصلا مشخص نیست و تنها 5 تا 10 درصد ارجاع درون متنی است. ضعف دوم این است که وارد بحث هایی شدند که اصلا لزومی نداشت در بحث معرفت شناسی به آن بپردازند. مثلا در بحث چیستی صدق نویسنده می خواهد ساختار واقعیت را بیان کند و با پرداختی نامناسب به بحث کلی و جزئی در 80 صفحه به آن می پردازد و اظهار نظرها در بعضی موارد ضعیف است؛ گویی اینکه متوجه مساله نشده است. مساله اخر این است که خواننده در مواجهه با این کتاب تکلیفش مشخص نیست که آیا این کتاب مقدماتی در حوزه معرفت شناسی است یا بالاتر از سطح مقدماتی قرار گرفته! زیرا در برخی مباحث، پرداختی ابتدایی صورت گرفته و برخی مباحث بسیار پیچیده و تفصیلی بیان شده است و برای افرادی مناسب است که روی قله مباحث معرفت شناسی ایستاده اند. اما در مجموع کتاب خوبی نیست و شایسته ایشان نبود که چنین کتابی بنویسند. منابعی که نام برده کلی است و اختصاصی نمی‌باشد.

دکتر هوشنگی: در توجیه باورهای صادق می فرمایید که خیلی مفصل وارد بحث صدق و کذب شده، حتی بحث استطرادی هم نیست؟

دکتر سادات منصوری: تاحدودی بله ولی ذوق ایشان بیشتر متافیزیک و هستی شناسانه است و نمود زیادی در کتاب دارد ولی کسی که می خواهد کتابی بنویسد باید به قلمی باشد که برای خواننده قابل فهم باشد. خیلی از مطالب مثل اختلافات آنقدر مهم نیست که مطرح شوند. تقسیم بندی ها در کل خیلی بد بود. مباحث استطرادی نیست و نیمی از کتاب نیاز نبود که آورده شود.

دکتر هوشنگی: آیا می‌شود این نکات را به نویسنده ارائه داد تا براساس آن کتاب را در چاپ های بعدی اصلاح کند؟

غفراللهی: می‌توان یک نشست در حضور نویسنده برگزار کرد.

دکتر سادات منصوری: برای نقد کتاب باید بحث روش شناختی مطرح شود. یعنی براساس روش انجام کار به این نتیجه می توان رسید اگر کتاب به عنوان کتاب درسی نوشته شده مناسب کتاب درسی نیست. اگر مقدماتی است، مناسب این بخش نیست. اگر در حوزه معرفت شناسی است در این حوزه هم نمی گنجد. زیرا برخی مباحث متافیزیکی در آن ارائه شده است. مباحثی که باید باشد در آن نیست.

دکتر ذوقی: آیا کتاب‌هایی مثل چیستی معرفت ماینال لیموس ما را از نوشتن کتاب هایی در این زمینه مستغنی نمی‌کند؟

دکتر سادات منصوری: خیر. معرفت شناسی در ایران بسیار ضعیف است و همه چیز با هم مخلوط شده است؛ بحث های تحلیلی و بحث های قاره ای با هم امتزاج پیدا کرده‌اند و خواننده در حوزه معرفت شناسی نمی‌تواند موضوع خود را پیدا کند. باید یک کار جدی روی آن انجام شود. ما اول باید تکلیف خود را معلوم کنیم اینکه در چه سطحی این ها را باید آموزش بدهیم. کتاب های فارسی خوب بسیار کم است. استخراج بحث های معرفت شناسی از فلسفه اسلامی هم خیلی ضروری است که مرحوم علامه کارهایی انجام دادند ولی کارهی جدی را در این زمینه سراغ ندارم. مثلاً ذهن در فلسفه اسلامی و وجود ذهنی که مربوط به علوم شناختی است، در مباحث معرفت شناسی به اشتباه مطرح می شود.

غفراللهی: آیا علم با معرفت تفاوتی دارد؟

دکتر سادات منصوری: بله متفاوت است. «نالج» به معنای معرفت است و معرفت معنای باور صادق موجه است. یکی از اشتباهاتی که ایشان در این کتاب دارد این است که معرفت شناسی را به موارد یقینی اختصاص داده و ما وقتی می گوییم باور، باور حتما باید یقینی باشد. در معرفت شناسی تصریح دارند که ظن و گمان هم شامل می شود.

دکتر غفراللهی: دو اشکال نقضی در این باره مطرح است که ظن نمی‌تواند باور باشد.

دکتر سادات منصوری: بله بحث لاتاری را مطرح می‌کند که جایش اینجا نیست. این مبحث درست بیان نشده است.

اولین سوال این است که ما وقتی می‌خواهیم معرفت را تعریف کنیم معیارهایمان در سنجش معرفت چیست و از کجا متوجه شویم این تعریفی که می کنیم درست است یا خیر که از طریق عرف یا شهود قابل تشخیص است. ولی نویسنده بحث را نام گذاری می‌کند فهم عرف غیر از بحث نامگذاری است و ایشان وارد بحث نامگذاری می‌شود. در کل در بحث‌های فلسفه باید بدانیم ملاک سنجش مباحث فلسفی چیست تا درست و غلط مشخص شود. مثلا در بحث فلسفه عمل یا اخلاق سؤال می کنند که عدالت چیست؟ ابتدا یک مثال های نقض هم می‌زنند و بعد با تطبیق با آن مثال می گویند آن تعریف نادرست است.

ما این را با چه چیزی می سنجیم؟ این فهم شهودی متعارف است. ما در فلسفه اسلامی می گوییم بداهت. در انگلیسی اصطلاحی است به معنای به حرکت درآوردن و به گفتگو درآوردن. باید آن را به حرکت در بیاوریم و با آن به گفتگو در بیاوریم. کل مباحث تعریف معرفت به گفتگو در آوردن و به زبان درآوردن است. که این اصلاح بحث زبانی نیست اگر اینگونه بود باید به انگلیسی اکتفا می‌‌کردیم.

غفراللهی: بسیار ممنون. ان شاء الله در جلسات دیگری در خدمت شما خواهیم بود. اکنون در خدمت دکتر هوشنگی خواهیم بود.

دکتر هوشنگی: اولین حیطه دانش دین شناسی است. بحثی که در رشته ادیان و عرفان داریم که قاعدتاً اینجا بحث ادیان را انتخاب کردند و سنت های عرفانی در آن نمی گنجد، خودش یک رشته میان رشته ای محسوب می شود. باید با خود مجموعه در خصوص محورهای کلی مشورت کنیم و ببینیم اولویت برایمان کدام است. یکی از بحث های مهم در حوزه دین شناسی، این است که این رشته را به عنوان دانش دین‌شناسی و بحث‌های روشی و رهیافت های مختلف آن مطرح است. مثلاً من می‌توانم کتاب های جدید در حوزه جامعه شناسی دین و روانشناسی دین، معرفی کنم که عمدتا ترجمه است. زیرا هنوز بضاعت علمی به این حد نرسیده که ما در این‌ها بخواهیم تعریف قابل اعتنایی پیدا کنیم. حیطه دیگری که معمولاً برای اساتید بیرون رشته آشناست این است که معمولاً ما خود تقسیم‌بندی ادیان را داشته باشیم، ادیان ابراهیمی، ادیان غربی، سامی که بعد از اسلام جدا می‌شود. و ادیان شرق را داریم و یک حیطه کاری ادیان باستان است و من کتابی که کنار دانشنامه دین بریل مطرح می‌کنم در حوزه دین های باستانی است. اولین حیطه دانش دین شناسی دین بود که رویکردها و رهیافت‌های متفاوتی را در بر می گیرد؛ مثلا در حوزه جامعه شناسی دین چندین کتاب و ترجمه‌های خوب داریم و یا روان شناسی دین. می خواهم بدانم اینجا اولویت کدام است آیا تقسیم بندی خودم از ادیان باشد: ادیان شرقی، ادیان ابراهیمی و ادیان باستانی یا رویکردها و رهیافت‌ها باشد یا بحث روش‌شناسی باشد که ذیل بحث‌های دین پژوهی مطرح می شود. در هر حیطه می توان کتاب‌هایی معرفی کرد و این دانشنامه دین بریل در بین فرهنگنامه‌های در این حوزه بسیار منحصر به فرد است. مدخل‌ها انصافا عالی است. در مدخل گزینی تمام رویکردها تخصصی تقسیم شده و در موردش صحبت شده است. برای نشست و مقاله این کتاب، اثر خوبی است.

کتاب درآمدی بر دین‌های باستانی نیز کتاب دیگری است که قابلیت نقد دارد. دو جلد نیز می باشد.

دکتر معارف: در خصوص اولویت بندی، پژوهشگاه اولویت بندی نمی‌کند بلکه خودتان در این 3 حیطه بررسی کنید که تاثیرگذارترین کتاب‌ها کدام است. اگر کتابی را سرآمد دیدید ما نظر شما را می‌پذیریم.

دکتر ذوقی: یک کتابی به نام دین پژوهی مهمترین رویکردهای علمی معاصر در سال 1404 از سوی انتشارات حکمت چاپ شد.

غفراللهی: با توجه به 4 تقسیم‌بندی معیار انتخاب کتاب، بهتر است در خصوص کتاب های جدید کمی زمان بگذرد تا مشخص شود در کدام دسته می‌گنجد. رونمایی کتاب هم داریم ولی در اولویت آخر است.

دکتر هوشنگی: آن دائرة المعارف تا رده های بالا جایزه رفتن رفت ولی چون ترجمه ایراد داشت رتبه نگرفت. ولی می توان برایش یک نشست گذاشت.

غفراللهی: دانشنامه عمدتا کمتر شناخته شده است.

دکتر وحیدی نیا: دانشجویان دوره های جدید سطح زبانی بسیار بالایی دارند و دانشنامه ها بینشان شناخته شده است. در دروه ما چنین چیزی نبود و این خاصیت نسل جدید است.

غفراللهی: می توان دو ناقد برای نشست این کتاب تعیین کرد و آیا مفید است که مترجم را در جلسه بیاوریم.

دکتر هوشنگی: سرویراستار را می توان آورد.

غفراللهی: یعنی ناقد را از مترجمان انتخاب کنیم.

هوشنگی: دکتر موسی پور به جهت موضوعی و محتوایی احاطه دارد.

غفراللهی: پیشنهاد می شود به دلیل اینکه دانشنامه گسترده است مجموعه ای از مدخل ها را با توجه به دغدغه خودتان انتخاب کنیم.

دکتر هوشنگی: بله چشم من نگاه می کنم خدمتتان می گویم.

دستاوردهای جلسه:

۱- تصویب برگزاری نشست برای کتاب‌های جستارهایی در مدرسه کلامی کوفه، بغداد، حله و قم.

۲- تصویب برگزاری نشست برای کتاب دانشنامه دین بریل.