نقش رسانه‌ها در آرامش‌بخشی به جامعه در شرایط جنگ ترکیبی

زهرا اجاق؛ عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی، در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا ضمن تأکید بر اینکه شرایط کنونی تا حد زیادی نتیجه انباشت ضعف در شفافیت اطلاعاتی است، گفت: تأکید‌های پیشین بر شفافیت دقیقاً برای چنین موقعیت‌هایی بود که بتواند اعتماد عمومی را تقویت کند، اما این ظرفیت به‌طور کامل محقق نشد.

وی با اشاره به یک قاعده بنیادین در رسانه افزود: اگر مخاطب به منبع اعتماد داشته باشد، پیام را می‌پذیرد. در همین چارچوب، روایت‌هایی که از سوی بازیگران خارجی درباره اقتصاد ایران مطرح می‌شود، از طریق رسانه‌ها به مخاطب منتقل می‌شود و میزان اعتماد به این رسانه‌های واسط، تعیین‌کننده اثرگذاری پیام است.

اجاق با انتقاد از عملکرد رسانه‌های داخلی تصریح کرد: در سال‌های گذشته، رسانه‌ها نتوانسته‌اند خود را به‌عنوان نهاد‌هایی مستقل و قابل اتکا بازنمایی کنند و همین امر موجب تضعیف اعتماد عمومی شده است. یکی از مشکلات رسانه‌های داخلی این است که مخاطب خود را به گروه‌های خاص محدود کرده‌اند، در حالی که مسائل اقتصادی کل جامعه را درگیر می‌کند و نمی‌توان با مدیریت بخشی از افکار عمومی، انتظار بهبود وضعیت کلی را داشت. 

وی با انتقاد از یکنواختی منابع رسانه‌ای افزود: استفاده مکرر از چهره‌ها و تحلیلگران ثابت، به کاهش تنوع دیدگاه‌ها و افت اعتماد مخاطب انجامیده است. در مقابل، بهره‌گیری از «واسطه‌های مورد اعتماد» مانند دانشگاهیان، اقتصاددانان مستقل و نهاد‌های حرفه‌ای می‌تواند به بازسازی اعتماد کمک کند.

وی در ادامه با اشاره به ملموس بودن واقعیت‌های اقتصادی گفت: تجربه روزمره مردم از بازار، با برخی روایت‌های رسمی همخوانی ندارد و همین شکاف، باعث می‌شود روایت‌های کلی و غیرمستند، کارایی خود را از دست بدهند. در چنین شرایطی، نگرانی مردم از تأمین نیاز‌های اولیه تشدید می‌شود و اگر میان واقعیت عینی و روایت رسانه‌ای هم‌ترازی وجود نداشته باشد، اعتماد به رسانه از بین می‌رود.

اجاق با تأکید بر نقش «معناسازی» در چارچوب ارتباطات بحران گفت: رسانه باید به مخاطب کمک کند تا واقعیت را درک کند؛ نه اینکه آن را بیش از حد بحرانی یا بیش از حد مطلوب جلوه دهد. وی افزود: در حال حاضر، مخاطب میان روایت‌های متناقض گرفتار شده و این مسئله به افزایش اضطراب اجتماعی انجامیده است.

این استاد حوزه ارتباطات با اشاره به مفهوم «اقتصاد روایتی» گفت: داده‌های اقتصادی زمانی در ذهن مخاطب ماندگار می‌شوند که در قالب روایت ارائه شوند؛ در غیر این صورت، تأثیرگذاری محدودی خواهند داشت. وی همچنین بر ضرورت ارتقای سواد رسانه‌ای و اقتصادی جامعه تأکید کرد و افزود: رسانه‌ها باید به مخاطبان بیاموزند که چگونه اطلاعات معتبر را از شایعات و اطلاعات نادرست تشخیص دهند و منابع قابل اعتماد را شناسایی کنند.

اجاق با اشاره به شرایط خاص جامعه ایران در ماه‌های اخیر گفت: تجربه تنش‌ها، نااطمینانی‌ها و فشار‌های اقتصادی، وضعیت روانی جامعه را پیچیده کرده و در چنین فضایی، رسانه‌ها باید با پرهیز از تیتر‌های هیجانی و اغراق‌آمیز، به کاهش التهاب کمک کنند.

وی در پایان خاطرنشان کرد: رسانه‌ها به‌تنهایی قادر به حل این بحران نیستند و بهبود وضعیت نیازمند هماهنگی با نهاد‌های سیاست‌گذار است. با این حال، حتی در این شرایط نیز می‌توان به ایجاد «اعتماد کارکردی» امیدوار بود؛ به این معنا که مخاطب، حتی بدون اعتماد کامل، رسانه را به‌عنوان یک منبع اطلاعاتی مورد استفاده قرار دهد.