تقدس آیینی عناصر اربعه: برابری آب و آتش در نقش فرش

چکیده

عناصر اربعه از ابتدایی‌ترین زمان‌ها نزد جوامع انسانی اولیه تا به حال، نقش بارزی در تاریخ زندگی بشر داشته‌اند. بیشتر مواقع قدرت‌های ماورایی بزرگی پنداشته می‌شدند که بیشتر از آن‌که مقهور قوای انسانی‌ باشند، بر آنها تسلط داشتند. از همین روی ابزار متفاوت و خدایان گوناگونی برای مقابله با این نیروها و دفع حوادث و خطرات ناشی از قدرت آنها در سرزمین‌های گوناگون ایجاد شد. با گذشت زمان و تجربة بیشتر و بالاتر بشر، بتدریج اشیاء، رنگ‌ها، جهات، فصول، گیاهان، جانوران، سیارات، فلزات و یا دیگر عناصر خاص از جوانب نمادپردازی چهار عنصر برخوردار شده و در این ارتباط نقوش متنوعی برای القاء معانی آنها و استمداد از قوای نیرومند این عناصر به کار گرفته شد که قابلیت انتقال بر مواد‌اولیة متفاوت را داشت. عناصر اربعه نمی‌توانند تبدیل به دیگری شوند، وجود داشته‌اند و از بین نمی‌روند. منشا‌ء اولیة این طبقه‌بندی چهارگانه ریشه در آراء متفکران پیش سقراطی یونان دارد. این عناصر نزد ملل، سرزمین‌ها و ادیان مختلف، نکو داشته شدند و در باب آنها، سخن‌ها گفته شده و مظاهر آنها نیز که از جنبه‌ی قداست برخوردار است، بر آثار هنری متفاوت نمود یافته است. از طریق نقش در فرش می‌توان به نکوداشت آب و آتش در همراهی با همدیگر اشاره کرد. نمادپردازی آب و آتش در فرش می‌تواند برای هر عنصر به صورت مستقل یا در جوار هم صورت پذیرد. همجواری آب و آتش از طریق نقش در قالی ایرانی، ایده‌ای نوین در مفهوم رسانی آن است که در این سطور مورد بحث قرار می‌گیرد.

کلیدواژگان: عناصر اربعه، نقش در فرش، آب و آتش در نقش فرش، آیین‌های مربوط به آب و آتش، نمادهای گیاهی و حیوانی آب و آتش.