میناکاری- Enameling works
میناکاری یکی از رشتههای هنر فلزکاری است که قدمت آن به حدود دوهزار سال قبل از میلاد بازمیگردد و تعیین خاستگاه اصلی آن همچنان در ابهام است. مصر، قفقاز، یونان از جمله سرزمینهایی هستند که منشاء میناکاری را به آنها نسبت میدهند لیکن بیزانس در اعتلاء هنر میناکاری سهم درخوری داشته است. به لحاظ معنی فارسی مینا، به گردی از شیشه در ترکیب با اکسیدهای رنگی فلزات اطلاق میشود و بنابراین میتواند طیف رنگی گستردهای داشته باشد. این لعاب بدست آمده بر طرحی با زیرساختی عمدتاً از مس و در مواردی نادر بر طلا و نقره نشانده شده، در درجه حرارت مشخصی در کوره پخته میشود. میناکاری ایران همچنان نیاز به پژوهش دارد و تنها در خصوص میناکاری دوران صفویه اطلاعات کاملتری موجود است. آثار میناکاری باقیمانده از دوران ساسانی به سهم ایران در پیشرفت این هنر در جهان اشاره میکند.
ابریق طلای مینا و مرصع ساسانی با بلندای حدود 30 سانتیمتر
آجر مینایی یا کاشی مینایی مورد استفاده در معماری ایرانی از جمله در کاخهای امپراتوریهای هخامنشی و ساسانی، ارتباط این هنر را با معماری نشان میدهد. میناکاری زیرگروههای متفاوتی را شامل میشود. مینای نقاشی شناختهشدهترین اقسام آن در ایران با مرکزیت تولید اصفهان و تهران است که طی چند مرحله لعابکاری و حرارتدهی انجام میشود تا زمانی که طبق فرآیند تولید، نقاشی با مینا بر زیرساخت فلزی و عملیات تکمیلی به پایان میرسد.
مینای نقاشی
اما میناکاری بر اقسام دیگری نیز استوار است. مینای خانهخانه (یا مینای خانهبندی یا حجرهای) زیرگروهی دیگر است و با توجه به آثار باقیمانده از زمان ساسانی امروزه تا حد بسیاری خاستگاه آن را ایران میدانند. چین در دورة امپراتوری مینگ در سدة پانزدهم میلادی در اعتلاء مینای خانهخانه سهمی بسزا داشت. در این روش، قطعات منقش رنگیِ مینایی طرح کلی را شکل میدهند لیکن قبل از نشاندن لعاب مینا، قسمتهای مختلف طرح با رشتههای نازک فلزی از هم جدا میشوند. این رشتههای فلزی با لحیمکاری بر زیرساخت محکم شده و روی آنها را پوششی از مینای بیرنگ میدهند تا بعد از حرارت دیدن سیاه نشود. داخل این دیوارههای فلزی با مینای الوان پر میشود و کار به کوره میرود. از این روی آن را مینای معرق هم خواندند. این گونه میناکاری در ژاپن هم تولید دارد. در میناکاری مرصع که به جواهرسازی مرصع مانند است، بعد از انجام مراحل میناکاری بر نقاطی از طرح، سنگهای الوان نشانده میشود. در شیوة میناکاری با نقاشی تک رنگ که استفاده از آن در سدة هفدهم میلادی رواج بیشتری در کشورهای اروپایی داشت، ورقهای فلزی مثل بوم نقاشی با رنگ مینایی تک فامی مثل طوسی یا آبی لاجوردی نقاشی میشدند و البته برای تثبیت رنگ حرارت میدیدند. در تهیة تولیدات مینای شیاری یا شالوه (Champleve) قسمتهای رنگی یا در واقع بخشهایی از طرح، گودتر از بقیة قسمتها روی فلز زیرساخت کنده و با مینای مذاب پر میشود، کار با رفتن به کوره حرارت میبیند و بعد از آن، سطح روی کار صیقل داده میشود. در زیرگروه دیگری از همین دست کار، بر زیرساخت، تک رنگی مینشانند و طرح را بر سطح کار گود میکنند این طرح که به صورت برجسته جلوه میکند نیز به مینای شالوه شناسا است، درست مانند آنچه در فلزکاری و حکاکی سنگ در ایران انجام میپذیرد. در میناکاری برجسته ابتدا شئی یا همان زیرساخت اصلی به دست استاد قلمزن به صورت برجسته قلمزنی شده و سپس با مینا رنگ میشود و به کوره میرود. در مینای ملیله، مفتولی ملیلهمانند دور خانهها و یا اجزاء طرح را میپوشاند و لعاب مینا با ملاطی قیری مانند آمیخته و داخل خانهها و اجزاء کوبیده میشود، این کار به کوره احتیاج ندارد. چنانچه قسمتهایی از طرح اصلی منتقل شده بر زیرساخت، خالی و بعد مراحل میناکاری انجام شود، محصول نهایی مینای مشبک نام دارد. گاهی نیز با موادی مثل لعاب سفید و غیره، گویچههای کوچکی درست شده و بر قسمتهایی از طرح میناکاری شده با حرارت نشانده میشود، به این نوع مینا، مینای شکری میگویند.
اما مینای صُبی تولید هنرمندان صابئی اهواز و این پیشة سینه به سینة منداییان یا پیروان حضرت یحیی در استان خوزستان به مدت چندین سده است. تولیدات مینای صبی بیشتر زیورآلات بانوان را در دو قسم مینای رنگی و مینای سیاه شامل میشود. برای انجام میناکاری صبی، قطعهای از طلا یا نقره انتخاب شده، یا با دست و یا با قالب نقوشی که در نوع باستانی مرتبط با باور منداییان میباشد همچون درخت نخل و شتر به شیوة مینای منقور بر زیرساخت حک میشود. سپس با گرد لعاب مینایی مثلاً سیاهرنگ کل طرحِ نقر و ایجاد شده، پوشش و حرارت داده شده و بعد از آن پرداخت میشود. بدین طریق نقاط گود که همان شیارهای طرح اصلی است را مینا میپوشاند و بقیة زیرساخت، چنانچه طلا باشد، خود را نشان میدهد. عملیات تکمیلی فرآیند تولید را در قالب زینتی زنانه به پایان میرساند.
مینای صبی
دکتر نازیلا دریایی
نظر شما :