نقش ماهی در قالی ایرانی

نقش ماهی در فرش‌های ایرانی بیشتر یک نوع الگوی طراحی است که می‌تواند در متن و حاشیه مورد استفاده قرار گیرد. این نقش یا این طرحِ شاخص طرح‌های قالی ایران تنها مختص قالییبافی ایران نیست و در فرش‌های مناطق گوناگونی غیر از ایران نظیر فرش‌های هند، قفقاز و فرش‌های ارمنی‌بافت کاربرد دارد. وجوه مفهومی نقش ماهی نیز گسترده بوده و از حیث نمادین، طبیعی، تعویذی و مذهبی معنارسان می‌باشد. مفهوم ماهی در نمادپردازی آثار هنری چینی با ثروت و برکت همراه است، اگر نقش آن را بر ظروف تصویر کنند طلب برکت ماکولات را در سفرة خود خواهانند. ماهی به لحاظ لغوی هم‌ریشه با ماه است و ماه خود از نمادهای آب، برکت و فراوانی است. از این روی برگ‌مانندهایی که در طرح ماهی به صورت هلالی طراحی می‌شوند تداعی‌کنندة هلال ماه و آبدان حیاتند. نقش ماهی به قایق و کشتی نیز شباهت دارد که این دو بر سطح آب شناورند و در اذهان مردم قدیم در سرزمین‌هایی همچون مصر، میان‌رودان، ایلام جابجایی پیکره‌های ایزدان و یا درگذشتگان انسانی برای ورود به عالم دیگر از طریق آن میسر می‌شد و خصوصیات خدای بزرگ آب نیز از طریق این قایق قابل انتقال بود. نقش قراردادی دو ماهی که از سر به دم در حرکتی دوار در دایره‌ای جای می‌گیرند نزد ملل مختلف از مفاهیم گوناگونی حکایت می‌کند. یکی از روایت‌های کهن آن خلقت زن و مرد بر کرة زمین است. نشان ماهی که در چین به «ین و یانگ» و در ژاپن به «یو و این» مصطلح می‌باشد به معنای عناصر خلقت است. ماهی در میان‌رودان وجهی نمادین از خدای خرد را منتقل می‌کرد.

ماهی از گذشته‌ای دور در ایران نمادی برای مفهوم‌رسانی زندگی بوده است. از آنجا که موجودی زنده و پرتحرک در آب است نشانی از آب و طراوت و فراوانی با خود دارد، از این روی جزء نمادهای مهری و ناهیدی قرار می‌گیرد. همچنین نمادی برای کسب ثروت به شمار می‌آید. ماهی در باور ایرانیان از جنبة طلسم و تعویذی با بار مثبت هم برخوردار می‌باشد تا نشانی برای باران‌زایی و آبادانی باشد، دیدن آن در خواب نیز نیک‌شگون است. طرح ماهی با مواضع فلکی هم مرتبط است، می‌توانیم در نظر آوریم که ماه با اشکال متفاوت آن در اوقات مختلفی دور خورشید می‌چرخد. در این حال برگ‌های خمیده (مواضع هلالی ماه) در اطراف نقش مرکزی (خورشید)، نمایشی نمادین از این حرکت سماوی را تداعی می‌کند. یعنی هلال ماه در خانه‌های خود به گرد خورشید می‌چرخد تا اوقات متفاوتی از شبانه‌روز، دگرگونی آبها و چرخة زندگی به صورت نمادین تصویر شود. نزد صوفیه، مقام عارف کامل به ماهی مانند است که در بحر معرفت مستغرق است. موارد فوق تنها به روایت پاره‌ای از مفاهیم نقش ماهی در فرش ایرانی اشاره می‌کند.

اما افسانة زایش مهر از آب در آیین میتراییسم، نقش ماهی را در نمادپردازی‌های فرش ایرانی با اهمیت بیشتر یادآوری می‌کند. در این داستانِ تصویری، گل نیلوفر مرکزی نمادی از مادر مهر است در مرکز آفرینش یعنی جایی که هستی از آنجا نشات می‌گیرد و وقتی بارور می‌شود، مهر را به شکلی از ماهی یا نمادی ازو به هستی هدیه می‌دهد. ماهی در قالی ایرانی بیشتر به صورت جفت یا چهار ماهی مورد استفاده قرار می‌گیرد و شاخص‌ترین نقش‌پردازی طرحی به نام ماهی‌درهم یا هراتی است که در مناطق مختلف قالیبافی ایران در اقسام و اسامی متعدد و گوناگونی در اندازه‌های متفاوت فرش و همچنین اندازه‌های مختلف نقش ماهی بافته می‌شود. ماهی‌ها در فرش ماهی درهم بیشتر در قالب برگ یا بندرت مرغ و گاهی طبیعی طراحی می‌شوند.

گل مرکزی داخل لوزی نمادی از مادر مهر است که مهر را در هیئت برگچه‌های هلالی به دنیا هدیه می‌دهد، همین الگوی معنایی را در برگچه‌های جفتی روبروی همدیگر نیز می‌توان مشاهده کرد؛ بافتة این طرح مدادی در قالی کوچک‌پارچه‌ای از بیجار قابل مشاهده است.

البته رواج طرح ماهی در همة مناطق قالیبافی ایرانی عمر مشابهی ندارد، به طور مثال قدمت استفاده از طرح ماهی به شیوة امروزی در محدودة استان مرکزی همپای ماهی تبریز نیست. تنوع اسامی طرح‌های مرتبط با ماهی در فرش ایران و در جغرافیای متفاوت بافت نیز بسیار است. ماهی زبیده، ماهی حسن تیمو، ریزه‌ماهی، سگ ماهی بُرچلوی همدان، ماهی زنبوری، ماهی میرک، ماهی حسن‌آباد، ماهی‌خرده، مرغ و ماهی، پیچ‌ماهی، ماهی شانه‌ای اراک، ماهی بیجار، ماهی سنه، ماهی زنبوری، ماهی افشار، ماهی ازندریان، ماهی سراب مشایخی، ریزه‌ماهی اردبیل، سبز ماهی یزد برخی از آن میانند.

قالی کهنة تبریز با نقش ماهی لچک ترنج

دکتر نازیلا دریایی