بزرگداشت محتشم کاشانی و روز شعر و ادبیات آیینی
بسم الله الرحمن الرحیم
باز این چه شورش است که در خلق عالم است
باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است
باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین
بی نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است
این صبح تیره باز دمید از کجا کزو
کار جهان و خلق جهان جمله در هم است
گویا طلوع میکند از مغرب آفتاب
کآشوب در تمامی ذرات عالم است
گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست
این رستخیز عام که نامش محرم است
در بارگاه قدس که جای ملال نیست
سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است
جن و ملک بر آدمیان نوحه میکنند
گویا عزای اشرف اولاد آدم است
محتشم کاشانی؛ آیینهدار شعر آیینی و حافظه عاشورایی ایران
اول محرم در تقویم فرهنگی ایران به نام «روز بزرگداشت محتشم کاشانی و روز شعر و ادبیات آیینی» شناخته میشود؛ نامگذاریای که پیوندی معنادار میان آغاز ماه محرم، سنت مرثیهسرایی شیعی و جایگاه یکی از ماندگارترین شاعران فارسیزبان برقرار میکند.
کمالالدین علی محتشم کاشانی، شاعر برجسته سده دهم هجری و روزگار صفوی، در تاریخ ادبیات فارسی بیش از هر چیز با ترکیببند مشهور عاشورایی خود شناخته میشود؛ اثری که مطلع آن، «باز این چه شورش است که در خلق عالم است»، نه فقط یک بیت ادبی، بلکه بخشی از حافظه جمعی ایرانیان شده است.
شعر آیینی در معنای عمیق خود، شعر مناسک نیست؛ شعر معناست. این شعر، ایمان، سوگ، اعتراض، عدالتخواهی و امید را در زبان هنری جمع میکند. محتشم کاشانی در این میان جایگاهی ممتاز دارد، زیرا زبان مرثیه را به مرتبهای رساند که هم برای عامه مردم قابل دریافت باشد و هم از حیث ساختار، تخیل، موسیقی و عاطفه، شأنی بلند در ادبیات فارسی بیابد.
ترکیببند محتشم، نمونهای کمنظیر از همنشینی حماسه و مرثیه است. در آن، اندوه با عظمت، سوگ با بیداری، و اشک با پیام اخلاقی همراه میشود. از همین روست که این اثر در طول قرنها در مجالس سوگواری، آیینهای محرم، کتیبهها، نوحهها و حافظه زبانی مردم حضور داشته و همچنان زنده مانده است.
بزرگداشت محتشم کاشانی، در حقیقت بزرگداشت سنتی است که ادبیات را در خدمت تعالی روح، حفظ هویت دینی و تقویت پیوندهای فرهنگی جامعه قرار میدهد. روز شعر آیینی یادآور این حقیقت است که شعر فارسی، تنها ابزار زیباییآفرینی نبوده، بلکه در مقاطع مهم تاریخی، حامل ایمان، مقاومت، حقیقتطلبی و حافظ ارزشهای جمعی بوده است.