روز بزرگداشت، حکیم عمر خیام گرامی باد.
به نام هستیبخش بیهمتا
از آمدنم نبود گردون را سود وز رفتن من جاه و جلالش نفزود
وز هیچکسی نیز دو گوشم نشنود کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود!
حکیم غیاثالدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری، بیگمان یکی از درخشانترین چهرههای تاریخ ایران، بلکه جهان در پیوند خرد و هنر است. او از یک سو، با رصدخانهها و زیجهای دقیق خود، تقویم جلالی را پدید آورد که از بسیاری از تقویمهای معاصر دقیقتر بود، و از سوی دیگر، با رباعیات موجز و ژرف خود، ژرفترین پرسشها درباب هستی و نیستی و زمان را در قالبی شاعرانه جاودان ساخت.
از منظر علمی، خیام را نمیتوان تنها یک منجم یا ریاضیدان دانست، او حکیمی بزرگ بود که در پی فهم جهان بود. رسالهاش در جبر و مقابله، با طبقهبندی دستگاهمند معادلات مکعبی و ارائه حل هندسی آنها، قرنها بعد الهامبخش ریاضیدانان اروپایی شد. اصل اقلیدسی موازیها را با دقتی کم نظیر تحلیل کرد و راه را برای هندسههای نااقلیدسی هموار ساخت. او در نجوم، با محاسبه طول سال مداری به میزان ۲۴۲۱۹۸۸۱/ 365روز، به مرز اعجاز علمی روزگار خویش نزدیک شد.
خیام زندگیاش را به عنوان ریاضیدان و فیلسوفی شهیر سپری کرد، در حالی که معاصرانش از رباعیاتی که امروز مایه شهرت و افتخار او هستند بیخبر بودند. معاصران خیام نظیر نظامی عروضی یا ابوالحسن بیهقی از شاعری خیام یادی نکردهاند. قدیمیترین کتابی که در آن از خیام شاعر یادی شدهاست، کتاب خریدة القصر از عمادالدین اصفهانی است. این کتاب به زبان عربی و در سال ۵۷۲ یعنی نزدیک به ۵۰ سال پس از مرگ خیام نوشته شده است. صادق هدایت در این باره میگوید: «گویا ترانههای خیام در زمان حیاتش به واسطه تعصب مردم مخفی بوده و تدوین نشده و تنها بین یکدسته از دوستان همرنگ و صمیمی او شهرت داشته یا در حاشیه جنگها و کتب اشخاص باذوق بطور قلمانداز چند رباعی از او ضبط شده و پس از مرگش منتشر شده است.»
اوج شناخت جهان از خیام را میتوان پس از ترجمه شعرهای وی بهوسیله ادوارد فیتزجرالد دانست و نام او را در ردیف چهار شاعر بزرگ جهان یعنی هومر، شکسپیر، دانته و گوته قرارداد. این ترجمه شور و شگفتیای در ادبیات و فلسفه اروپا برانگیخت که کمتر اثری از مشرقزمین توفیقی همتراز آن یافته است. تأثیرات خیام بر ادبیات غرب از مارک تواین تا تی.اس.الیوت او را به نماد فلسفه شرق و شاعر محبوب روشنفکران جهان تبدیل کرده است.
بعد از فیتزجرالد، فرانسویان با ترجمه رباعیات او به معرفی خیام در جهان غرب کمک کردند. در سال ۱۸۷۵ میلادی گارسن دوتاسی، خاورشناس معروف فرانسوی، تعداد ۱۰ رباعی از خیام را به فرانسه برده بود، در حالی که حدود ده سال قبل یعنی در سال ۱۸۶۷ نیکولاس، کنسول سفارت فرانسه در رشت، اولین ترجمه رباعیات را به فرانسه ارائه کرده بود. آندره ژید هم با رباعیات خیام از طریق ترجمه فیتزجرالد آشنا بود و بازتاب بعضی از مفاهیم رباعیات خیام را میتوان در کتاب مائدههای زمینی او مشاهده کرد.
مورخان علم، اخترشناسان، ریاضیدانان، ایرانشناسان و منتقدان ادبی هر یک گوشهای از عظمت خیام را میکاوند. پژوهشگران نشان دادهاند که میان نگاه خیام به «نظم ریاضی جهان» و «تشکیک در قطعیتهای متافیزیکی» پیوندی عمیق وجود دارد؛ پیوندی که وجه تمایز او از دیگر فیلسوفان و شاعران دوران اسلامی است.