یادداشت؛ خانم دکتر فائزه توکلی بهمناسبت روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار (تاریخ شفاهی، قسمت دوم: دوره مدیریت آقای فرخ امیرفریار)

تاریخ شفاهی کتابخانه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
(دوره مدیریت آقای فرخ امیرفریار)[1]
فائزه توکلی
دانش آموخته تاریخ ایران بعداز اسلام
مقدمه
دوره مدیریت آقای فرخ امیرفریار، بهویژه از اسفند ۱۳۷۴ تا اسفند ۱۳۸۹، از نظر ساماندهی ساختار کتابخانه، بهروزرسانی منابع، استمرار خریدهای علمی و تقویت نیروی انسانی متخصص، دورهای مهم در تاریخ کتابخانه پژوهشگاه بوده است. مهمترین دستاوردهای این دوره را میتوان در محورهای زیر دستهبندی کرد:
۱. ساماندهی ساختار و سازماندهی کتابخانههای پژوهشگاه
یکی از نخستین اقدامات، ساماندهی مجموعه کتابخانههایی بود که در نتیجه ادغام چند مؤسسه و دستگاه علمی و پژوهشی در پژوهشگاه شکل گرفته بودند.
در آن زمان چهار کتابخانه وجود داشت:کتابخانه مرکزی پژوهشگاه؛کتابخانه استاد مجتبی مینوی؛کتابخانه انجمن فلسفه و حکمت؛کتابخانه دانشجویی که از منابع مازاد کتابخانههای دیگر تشکیل شده بود.این مجموعه در دوره مدیریت خانم راستین شکل گرفته بود و آقای امیرفریار مسئولیت کتابخانه مرکزی را برعهده گرفتند.دستاورد:این دوره تلاش برای ایجاد نظم بیشتر در فعالیتهای کتابخانهای، ساماندهی منابع و مشخص کردن وضعیت کتابخانههای وابسته به مجموعه پژوهشگاه.
2. احیای خرید کتاب و استمرار تأمین منابع علمی
یکی از مهمترین دستاوردهای دوره آقای امیرفریار، فعالسازی مجدد فرایند خرید کتاب بود.وی در مصاحبه اشاره میکند که در مقطعی خرید کتاب متوقف شده بود. برای رفع این مشکل، جلساتی با مسئولان پژوهشگاه برگزار شد و دکتر تنکابنی، بهعنوان سرپرست پژوهشکده پشتیبانی، از ضرورت استمرار خرید کتاب حمایت کرد. همچنین آقای طاهری، معاون اداری و مالی، برای تأمین اعتبار قول مساعد داد و به آن عمل کرد.نتیجه این اقدامات عبارت بود از:ازسرگیری خرید مستمر کتاب؛بهروزرسانی منابع علمی و پژوهشی؛استمرار خرید کتاب و مجلات تخصصی؛جلوگیری از وقفه در تأمین منابع مورد نیاز پژوهشگران؛ایجاد مبنایی برای ادامه خرید کتاب در دورههای مدیریتی بعدی.نتیجه اقدامات فوق منجر به آن شد که خرید کتاب از اقدامی مقطعی و وابسته به اعتبارات موردی به یک فعالیت مستمر در برنامه کتابخانه انجامید.
۳. توسعه منابع علمی و بهروزرسانی مجموعه کتابخانه
یکی از اقدامات شاخص این دوره، توجه به تازههای نشر و انتخاب هدفمند منابع بود.آقای امیرفریار بیان میکند که تقریباً سالانه هزار جلد کتاب فارسی خریداری میشد و خود ایشان در انتخاب کتابها نقش مستقیم داشتند.این موضوع از دو جهت اهمیت داشت:افزایش دسترسی پژوهشگران به آثار جدید فارسی؛توجه به جامعیت منابع و تلاش برای جلوگیری از مغفول ماندن آثار مهم در حوزههای علمی.همچنین خرید مجلات و نشریات تخصصی در کنار کتابها ادامه داشت.میانگین خرید سالانه کتاب فارسی، بر اساس اظهارات مدیر کتابخانه 1000 مجلد بود.البته این رقم مربوط به خرید سالانه بوده و نباید با کل موجودی کتابخانه اشتباه گرفته شود.
4. تقویت نیروی انسانی متخصص کتابداری
یکی دیگر از اقدامات مهم، پیگیری استخدام نیروهای متخصص کتابداری بود.در مصاحبه به تلاشهای خانم راستین و همکاری مدیریت کتابخانه برای جذب نیروهای متخصص اشاره شده است. از جمله افرادی که در آن دوره استخدام رسمی شدند:آقای گلدانی، معاون قبلی کتابخانه؛آقای نصیری معاون فعلی؛خانم داوودی.لذا این اقدامات منجر به تقویت بنیان تخصصی نیروی انسانی کتابخانه و کمک به استمرار فعالیتهای حرفهای آن.اهمیت این اقدام در آن بود که کتابخانه پژوهشگاه بهعنوان یک مرکز تخصصی پشتیبان پژوهش، به نیروهایی نیاز داشت که با اصول کتابداری و سازماندهی منابع علمی آشنا باشند.
5. تأمین تجهیزات و امکانات فیزیکی کتابخانه
در کنار توسعه منابع انسانی و علمی، به امکانات و تجهیزات کتابخانه نیز توجه شد.از اقدامات ذکرشده در مصاحبه:خرید میز و صندلی کتابخانه؛تأمین ملزومات مورد نیاز؛توجه به لباس و فرم کارکنان؛فراهم کردن امکانات لازم برای بهبود شرایط کاری کتابخانه.این اقدامات نیز نشاندهنده توجه به زیرساختهای فیزیکی و نظم سازمانی کتابخانه بود.
6. حفظ استمرار فعالیت کتابخانه در دوره تغییرات ساختاری
در دوره مورد بحث، ساختار کتابخانهها نیز دستخوش تغییر شد. کتابخانه انجمن فلسفه و حکمت از مجموعه جدا شد و کتابخانه دانشجویی نیز از بین رفت. در نهایت کتابخانه مرکزی و کتابخانه استاد مینوی باقی ماندند.پس از بازنشستگی خانم راستین، به دلیل نبود جایگزین، آقای امیرفریار عملاً بخشی از مسئولیتهای مربوط به کتابخانههای مجموعه را نیز برعهده گرفتند. لذا این اقدامات موجب حفظ استمرار خدمات کتابخانهای در شرایط تغییر ساختار سازمانی و کاهش تعداد کتابخانههای وابسته شد.
7. تقویت ارتباط کتابخانه با جامعه علمی و پژوهشگران
رویکرد مدیریتی آقای امیرفریار صرفاً محدود به اداره اداری کتابخانه نبود؛ بلکه توجه به نیازهای پژوهشگران و راهنمایی آنان در استفاده از منابع نیز از ویژگیهای فعالیت حرفهای ایشان بود. تجربه قبلی وی در مرکز نشر دانشگاهی، معرفی کتاب در مجله «نشر دانش»، فعالیت در حوزه نقد و معرفی کتاب و عضویت در شورای سردبیری مجله «جهان کتاب» نیز پشتوانهای فرهنگی و نشرشناختی برای مدیریت کتابخانه فراهم کرده بود. این سابقه به شناخت بهتر منابع، آثار تازه و نیازهای مطالعاتی جامعه علمی کمک میکرد.
8. ارزیابی انتقادی و تاریخی دوره مدیریت
از ویژگیهای دوره آقای امیرفریار، سه ویژگی اصلی را میتوان برای این دوره شناسایی کرد:
الف) عبور از وضعیت انباشت منابع به سمت مدیریت فعال مجموعه
کتابخانه پژوهشگاه به دلیل ادغام چند مؤسسه، با مجموعهای از منابع و ساختارهای متفاوت مواجه بود. بنابراین یکی از ضرورتهای اصلی، ایجاد نظم و هماهنگی در این مجموعه بود. تلاش برای ساماندهی کتابخانه و تقویت نیروی انسانی متخصص در همین راستا قابل ارزیابی است.
ب) تثبیت تأمین منابع بهعنوان یک ضرورت پژوهشی
مهمترین دستاورد راهبردی این دوره، استمرار خرید کتاب و مجلات بود. حمایت مدیران پژوهشگاه از این فرایند موجب شد خرید منابع علمی از حالت توقف خارج شود و به فعالیتی مستمر تبدیل گردد. این اقدام در بلندمدت برای حفظ ظرفیت علمی پژوهشگاه اهمیت داشت.
ج) توجه به کتابخانه بهعنوان زیرساخت تولید علم
از مجموعه اقدامات آنکه کتابخانه صرفاً یک واحد خدماتی تلقی نمیشد، بلکه یکی از زیرساختهای ضروری فعالیت پژوهشگران و تولید دانش در پژوهشگاه بود.
نتیجه :
دوره مدیریت آقای فرخ امیرفریار در کتابخانه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، بهویژه از اسفند ۱۳۷۴ تا اسفند ۱۳۸۹، از دورههای مؤثر در ساماندهی و تقویت زیرساختهای کتابخانهای پژوهشگاه به شمار میرود. در این دوره، با توجه به اینکه کتابخانه پژوهشگاه از ادغام مجموعههای کتابخانهای مؤسسات مختلف شکل گرفته بود، ضرورت ایجاد نظم سازمانی، هماهنگی در مدیریت منابع و تقویت ساختار تخصصی کتابخانه اهمیت ویژهای داشت.از مهمترین اقدامات این دوره، احیای خرید کتاب پس از توقف مقطعی آن، استمرار تأمین کتابها و مجلات تخصصی و بهروزرسانی منابع علمی بود. خرید سالانه حدود هزار جلد کتاب فارسی و مشارکت مستقیم مدیر کتابخانه در انتخاب منابع، نشاندهنده توجه به توسعه مجموعه و پاسخگویی به نیازهای مطالعاتی پژوهشگران بود. همچنین با پیگیری جذب نیروهای متخصص کتابداری، تأمین تجهیزات و ملزومات کتابخانه و حفظ استمرار خدمات در شرایط تغییرات ساختاری، زمینه تقویت عملکرد کتابخانه فراهم شد.
از منظر تاریخی و نهادی، مهمترین دستاورد این دوره را میتوان در تثبیت جایگاه کتابخانه بهعنوان یکی از زیرساختهای پشتیبان پژوهش و تولید علم در پژوهشگاه دانست. استمرار خرید منابع، تقویت نیروی انسانی متخصص و توجه به نظم و سازماندهی مجموعه، از جمله اقداماتی بود که آثار آن میتوانست در دورههای بعدی نیز ادامه یابد.
منبع: تاریخ شفاهی پژوهشگاه بخش کتابخانه مرکزی ، مصاحبه فائزه توکلی با آقای فرخ امیرفریار، مدیر کتابخانه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، مورخ ۲۵/۱۱/۱۳۹۳، 25 صفحه .
[1] . مصاحبه با آقای فرخ امیرفریار، مدیر کتابخانه پژوهشگاه (مصاحبه مورخ ۲۵/۱۱/۱۳۹۳)

