یادداشت؛ خانم دکتر فائزه توکلی بهمناسبت روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار (تاریخ شفاهی، قسمت اول: دوره مدیریت دکتر ابراهیم افشار)

مهمترین دستاوردهای کتابخانه پژوهشگاه پژوهشگاه علوم انسانی
در دوره مدیریت دکتر ابراهیم افشار[1]
فائزه توکلی
دانش آموخته تاریخ ، مورخ تاریخ شفاهی
دکتر ابراهیم افشار حدود یک سال از مدیران کتابخانه پژوهشگاه بودهاند؛ ایشان نیز در بخشی از مصاحبه از دورهای حدود نهماهه در مسئولیت مدیریتی سخن میگویند. نکته مهم آن است که دکترافشار در ارزیابی شخصی خود تصریح میکند به دلیل کوتاه بودن این دوره، موفقیت مدیریتی چشمگیری به دست نیاورده است. بنابراین، نباید تمام اقدامات حرفهای او را دستاورد مستقیم دوره مدیریت وی محسوب کرد.مهمترین اقدامات و دستاوردهای قابل استخراج از مصاحبه ایشان عبارتاند از:
۱. ساماندهی و یکپارچهسازی مجموعههای کتابخانهای
یکی از مهمترین فعالیتهایی که دکترافشار در مصاحبه به آن اشاره میکند، مشارکت در ساماندهی کتابخانههای مؤسسات ادغامشده در پژوهشگاه است. پس از ادغام مراکز متعدد، کتابها و منابع هر مرکز بهصورت پراکنده و نامنسجم در بخشهای مختلف قرار گرفته بودند و یکپارچگی سازمانی و فنی نداشتند.به گفته ایشان، با همکاری تعدادی از کارکنان، مجموعههای حدود ۱۰ تا ۱۲ کتابخانه را یکپارچهسازی و سپس فهرستنویسی کردند. این کار در شرایط دشوار، از جمله انباشت کتابها در زیرزمین، گردوغبار و وجود نسخههای تکراری، انجام شد. این اقدامات زمینه اولیه برای شناخت، کنترل و دسترسی به منابعی که از مؤسسات مختلف به پژوهشگاه منتقل شده بودند را ایجاد نمود. البته این ساماندهی در روایت افشار کامل نبوده و بخشی از منابع همچنان خارج از نظام فهرستنویسی باقی مانده بود. (مصاحبه، ص. ۱۵)
۲. تهیه و تدوین فهرست انتشارات مؤسسه در سال ۱۳۶۷
یکی از دستاوردهای مشخص و مستند دکترافشار، همکاری در تدوین و اصلاح فهرست انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی در سال ۱۳۶۷ است.ایشان به همراه خانم سیما احمدی و خانم مریم مستوفی، طی حدود چهار تا پنج ماه، فهرست جدیدی از انتشارات مؤسسه تهیه کردند. انگیزه این کار، اصلاح فهرست پیشین بود که از نظر تنظیم و کیفیت کتابشناختی مطلوب ارزیابی نمیشد.افشار تأکید میکند که فهرست جدید مورد تأیید و تحسین صاحبنظران کتابداری و کتابشناسی قرار گرفت؛ از جمله دکتر محمدتقی دانشپژوه آن را استادانه ارزیابی کرد و عبدالحسین آذرنگ نیز آن را الگویی برای دانشجویان رشته کتابداری دانست.
لذا این اقدامات یک ابزار مرجع برای شناسایی و بازیابی آثار منتشرشده مؤسسه و کمک به دانشجویان و پژوهشگران برای دسترسی نظاممند به تولیدات علمی آنرافراهم آورد. این اقدام یکی از مهمترین دستاوردهای مستند دکترافشار در حوزه سازماندهی اطلاعات و مستندسازی انتشارات پژوهشگاه دانست؛ هرچند این فعالیت مربوط به سال ۱۳۶۷ است و نباید آن را به دوره کوتاه مدیریت ایشان نسبت داد. (مصاحبه، صص. ۱۶ و ۱۷)
3. تجربه تخصصی در فهرستنویسی و سازماندهی منابع
دکترافشار از دانش و تجربه تخصصی در حوزه فهرستنویسی برخوردار بود و پیش از مسئولیت مدیریتی نیز در این زمینه فعالیت میکرد. ایشان در مصاحبه به فهرستنویسی مجموعه کتابخانه استاد مینوی و همچنین فهرستنویسی حدود دو هزار عنوان مرتبط با فردوسی در کتابخانه بنیاد شاهنامه اشاره میکند.این تجربه نشاندهنده تسلط او بر اصول سازماندهی منابع و اهمیت فهرستنویسی دقیق در کتابخانههای تخصصی است.اهمیت این تجربه: شناخت ارزش اطلاعات کتابشناختی، ضرورت استانداردسازی فهرستها و توجه به ویژگیهای تخصصی مجموعههای تاریخی و ادبی. افشار معتقد بودکه در دوره ادغام مؤسسات، تصمیم به تغییر نظام ردهبندی دیویی به نظام کنگره (LC) موجب دوبارهکاری گسترده شد؛ زیرا بخش زیادی از منابع پیشتر با نظام دیویی فهرستنویسی شده بودند و ناچار شدند مجدداً آنها را فهرست کنند. از نظر او، این تصمیم هزینه و زمان زیادی به کتابخانه تحمیل کرد و به آشفتگی فهرستها انجامید. (مصاحبه، صص. ۲۸ و ۲۹)
۴. توجه به حفظ و نگهداری منابع نفیس و کمیاب
از نکات مهم در مصاحبه، تأکید دکترافشار بر ضرورت حفاظت از کتابهای نفیس، نایاب و چاپهای سنگی است.ایشان پیشنهاد میکند منابع ارزشمند و آسیبپذیر از قفسههای عمومی خارج شوند تا در اثر استفاده مکرر یا شرایط نامناسب نگهداری آسیب نبینند. ایشان با توجه به حفاظت پیشگیرانه از میراث مکتوب و تفکیک سیاست دسترسی عمومی از سیاست صیانت از منابع کمیاب و ارزشمندعملکرد جالبی کرد.این موضوع را باید بیشتر در شمار پیشنهادهای حرفهای دکترافشار برای مدیریت کتابخانه دانست، نه اقدامی که اجرای کامل آن در دوره مسئولیت ایشان در مصاحبه اثبات شده باشد. (مصاحبه، ص. ۳۳)
۵. توجه به بهرهوری و ارزیابی عملکرد کارکنان
دکترافشار در ارزیابی وضعیت کتابخانه، بر ضعف بهرهوری و ضرورت استقرار نظام ارزیابی عملکرد تأکید میکند. به اعتقاد او، مدیریت کتابخانه صرفاً با حضور کارکنان و انجام امور روزمره تحقق نمییابد، بلکه باید نظامی وجود داشته باشد که میزان فعالیت، کیفیت کار و خروجی کارکنان را مشخص کند.ایشان بهویژه در زمینه فهرستنویسی، از پایین بودن میزان تولید و بالا بودن هزینه تمامشده هر عنوان کتاب انتقاد میکند و معتقد است فقدان نظارت مؤثر و نظام مشخص ارزیابی، موجب اتلاف منابع انسانی و مالی شده بود.لذا طرح ضرورت مدیریت مبتنی بر عملکرد، سنجش بهرهوری، تعریف استانداردهای کاری و ارتباط دادن هزینههای کتابخانه با خروجیهای قابل اندازهگیری را مطرح می نمایند. (مصاحبه، صص. ۲۹ تا ۳۱)
6. توجه به تخصصگرایی در مدیریت کتابخانه
دکترافشار در بخشهای مختلف مصاحبه بر این نکته تأکید دارد که مدیریت کتابخانه تخصصی، نیازمند دانش کتابداری و آشنایی با اصول علمی سازماندهی منابع است. از نظر او، فهرستنویسی و مدیریت کتابخانه دو حوزه مرتبط اما متفاوتاند و هر دو به دانش تخصصی و توانایی برنامهریزی نیاز دارند.او همچنین معتقد است که اداره کتابخانههای تخصصی باید متناسب با ماهیت مجموعهها و حوزه علمی آنها صورت گیرد و نمیتوان برای همه مجموعهها بدون توجه به ویژگیهایشان یک الگوی واحد در نظر گرفت(مصاحبه، صص. ۱۲ تا ۱۴ و ۳۰ و ۳۱)
نتیجه :
دکتر ابراهیم افشار از مدیران کتابخانه پژوهشگاه در دورهای کوتاه، حدود یک سال، بود. اهمیت فعالیتهای ایشان در کتابخانه را باید در پیوند میان تجربه تخصصی کتابداری، سازماندهی منابع و تلاش برای ساماندهی مجموعههای متعدد برآمده از ادغام مؤسسات فرهنگی و پژوهشی بررسی کرد. یکی از اقدامات مهمی که افشار در این زمینه به آن اشاره دارد، مشارکت در یکپارچهسازی و فهرستنویسی مجموعههای حدود ۱۰ تا ۱۲ کتابخانه بود که پس از ادغام مؤسسات، بهصورت پراکنده و نامنسجم در پژوهشگاه گردآوری شده بودند. همچنین همکاری ایشان با خانم سیما احمدی و خانم مریم مستوفی در تدوین «فهرست انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۷» از اقدامات برجسته در زمینه مستندسازی و سازماندهی اطلاعات کتابشناختی به شمار میرود. این فهرست به دلیل کیفیت تنظیم و ارزش مرجعشناختی مورد توجه صاحبنظران حوزه کتابداری قرار گرفت. افشار در ارزیابی وضعیت کتابخانه، بر ضرورت رعایت اصول تخصصی فهرستنویسی، پرهیز از دوبارهکاری در تغییر نظامهای ردهبندی، افزایش بهرهوری کارکنان و حفاظت از منابع نفیس و کمیاب تأکید داشت. نقش ایشان رامیتوان بیش از آنکه در ایجاد تحولات ساختاری گسترده بدانیم، در تلاش برای ساماندهی فنی منابع، تقویت مستندسازی کتابشناختی و طرح مسائل تخصصی مدیریت کتابخانه ارزیابی کرد.
[1] . مصاحبه فائزه توکلی با دکتر ابراهیم افشاراز اعضای کتابخانه بنیاد شاهنامه و عضو کتابخانه مرکزی پژوهشگاه ، مورخ ۳۰ دی ۱۳۹۳، ص۳۳.

