گزارش نشست «فرصت‌ها و چالش‌های فراصنعت هوش مصنوعی با هدف گسترش تمدن شیعه در غرب»
نشست «فرصت‌ها و چالش‌های فراصنعت هوش مصنوعی با هدف گسترش تشیع در غرب» از سلسله‌نشست‌های «عصرانه اسلام در غرب»، روز سه‌شنبه به همت مؤسسه اطلاعات و تحقیقات اسلامی (IRIC) و با همکاری و میزبانی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد
.
در ابتدای این نشست، دکتر امیری طهرانی، رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، با اشاره به مأموریت‌های این پژوهشگاه، بر ضرورت کاربردی‌سازی دستاوردهای علمی و فرهنگی تأکید کرد. وی ترویج و عمومی‌سازی علم را از اهداف نسل‌های جدید دانشگاهی برشمرد و همکاری با انجمن‌های مردم‌نهاد را در این زمینه ضروری و مفید دانست. او همچنین موضوع نشست و مسئله هوش مصنوعی را از اولویت‌های اصلی پژوهشگاه در دوره جدید معرفی کرد.
رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در ادامه، به رویکردهای اولیه در مواجهه با پدیده‌هایی همچون هوش مصنوعی اشاره کرد که عمدتاً با نگاهی صرفاً فنی و تکنولوژیک مطالعه می‌شوند. وی با تأکید بر ضرورت اتخاذ رویکردی عمیق‌تر، توضیح داد که در برخی رویکردهای فلسفه فناوری، این پدیده‌ها نه سیستم‌هایی صرفاً فنی، بلکه نظام‌هایی اجتماعی ـ فنی تلقی می‌شوند.
به گفته وی، هر پدیده فناورانه دارای خاستگاهی است که ابعاد فرهنگی، اجتماعی، ایدئولوژیک و دیگر مؤلفه‌های مرتبط را در بر می‌گیرد و شکل‌گیری و توسعه آن نیز متأثر از همین بسترهاست. هوش مصنوعی نیز از این قاعده مستثنا نیست؛ بنابراین، برای دستیابی به رویکردی مناسب در مواجهه با آن، باید این ابعاد را به‌دقت بررسی کرد. در همین راستا، طرحی کلان با عنوان «هوش مصنوعی و علوم انسانی» در پژوهشگاه به تصویب رسیده است که با توجه به ماهیت میان‌رشته‌ای آن، مراحل طراحی و تدوین را طی می‌کند.
در ادامه، دکتر فاطمه براتلو، معاون کاربردی‌سازی علوم انسانی و فرهنگی پژوهشگاه، به معرفی این مرکز علمی و گروه‌های مطالعاتی آن پرداخت. وی پژوهشگاه را به عنوان کانون ملی تفکر معرفی کرد که در تلاش است سه ساحت مبانی نظری و بنیادهای فلسفی، الهیاتی و هویتی علوم انسانی را با تاریخ مندی این علوم و ضرورتی که در خودآگاهی انتقادی و کاربست این علوم در حل مسائل کشور در نظر دارد، پیوند دهد.
او سپس ساختار پژوهشگاه را تشریح کرد و با اشاره به تنوع حوزه‌های علمی و مطالعاتی آن، برخی از طرح‌های پژوهشی مسئله‌محور این مرکز را معرفی کرد؛ طرح‌هایی که مورد توجه حاضران قرار گرفت.
پس از آن، خانم خضرایی خلاصه‌ای از مباحث مطرح‌شده در نشست پیشین «عصرانه اسلام در غرب» ارائه کرد. وی همچنین پرسش‌های اساسی درباره کاربست هوش مصنوعی در علوم اسلامی و انسانی و بهره‌گیری از این فناوری برای معرفی اسلام به جهان غرب را مطرح کرد و زمینه را برای ورود به بخش سخنرانی اصلی فراهم آورد.
در بخش اصلی نشست، دکتر سید محمدحسن مقدم‌فر، مدیر پروژه شبکه علمی ایران و مبتکر طرح توسعه و آموزش محتوایی و کاربردی فضای مجازی در قالب پروژه «نهضت سوادآموزی دیجیتال» که مجری نسل دوم شبکه دانشگاهی شهر تهران نیز بوده است، با توجه به فعالیت‌های تخصصی خود در حوزه فراصنعت هوش مصنوعی، به تبیین جایگاه پژوهشگران علوم انسانی در این عرصه پرداخت.
وی با تفکیک جایگاه کشور، علوم مهندسی و دیگر حوزه‌های مرتبط در توسعه هوش مصنوعی، بر اهمیت نقش علوم انسانی در این فراصنعت تأکید کرد. به گفته او، هوش مصنوعی پدیده‌ای فراصنعتی و میان‌رشته‌ای است و نمی‌توان آن را صرفاً در محدوده فناوری اطلاعات تعریف کرد.
دکتر مقدم‌فر در ادامه، با تشریح اکوسیستم هوش مصنوعی، به تبیین بخش‌هایی از این اکوسیستم پرداخت که به‌طور مستقیم در کانون دغدغه‌های علوم انسانی قرار ندارند. وی در مقابل، بر ضرورت تمرکز پژوهشگران این حوزه بر تولید داده‌های مناسب، پاک‌سازی‌شده و قالب‌بندی‌شده، تدوین الگوریتم‌ها و الگوهای قابل استفاده برای هوش مصنوعی و طراحی ابزارهای کاربردی تأکید کرد. او همچنین به مفهوم تمدن‌سازی با هوش مصنوعی و پژوهش‌های انجام‌شده در این زمینه پرداخت.
سخنران نشست در ادامه، با تفکیک سطوح مختلف هوش مصنوعی به سامانه‌های دستیار، تصمیم‌ساز و تصمیم‌گیر، نحوه مواجهه و تعامل با هر یک از این دسته‌ها را تشریح کرد. وی تولید داده‌های پاک‌سازی‌شده و ساختاریافته و تدوین الگوریتم‌ها و الگوهای مناسب را از مهمترین نقش‌های حوزه علوم انسانی دانست و تأکید کرد که این حوزه، نقطه قوت بالقوه ما در مواجهه با هوش مصنوعی است؛ چراکه در سنت دینی و فرهنگی ایرانی ـ اسلامی، منابع و داده‌های ارزشمندی وجود دارد که می‌توان از آن‌ها در این مسیر بهره گرفت.
دکتر مقدم‌فر همچنین به مسئله حکمرانی داده و اهمیت آن اشاره کرد و ضعف در تولید داده‌های مناسب برای آموزش سامانه‌های هوش مصنوعی را یکی از عوامل دریافت پاسخ‌های نادرست در موضوعات اسلامی و دینی دانست.
در بخش دوم برنامه، مهندس سید مصطفی رضازاده به معرفی دو کتاب مهم در حوزه تحول دیجیتال در علوم انسانی و تعامل ادیان، به‌ویژه اسلام، با هوش مصنوعی پرداخت. در ادامه، شماری از چت‌بات‌های مهم هوش مصنوعی با رویکرد شیعی ـ اسلامی که در جهان غرب مورد استفاده قرار می‌گیرند، معرفی شدند.
در بخش پایانی نشست و پنل گفت‌وگو، با مدیریت دکتر محمد نهاوندیان، دیدگاه‌ها و نظرات ارزشمند حاضران برای تکمیل و تعمیق مباحث مطرح‌شده مورد استفاده قرار گرفت. در این بخش، پیشنهاد شد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با هماهنگی سازمان‌ها و نهادهای ذی‌ربط، کارگروهی تخصصی با موضوع هوش مصنوعی و کاربست آن در علوم اسلامی تشکیل دهد تا زمینه همکاری میان نهادهای مرتبط و تدوین طرحی جامع در این حوزه فراهم شود.