گزارش نشست تخصصی «هشت سال دفاع مقدس؛ روایت ماندگار یک فرهنگ در آیینه پژوهش»

بسمه‌تعالی

گزارش نشست «هشت سال دفاع مقدس؛ روایت ماندگار یک فرهنگ در آیینه پژوهش»
به مناسبت هفته دفاع مقدس (همراه با آیین پاسداشت ایثار و تکریم ایثارگران و خانواده‌های گران‌قدر آنان)

مدیریت فرهنگی معاونت کاربردی‌سازی علوم انسانی و فرهنگی

‏ نشست علمی«هشت‌سال دفاع مقدس؛ روایت ماندگار یک فرهنگ در آیینه پژوهش» با همکاری مدیریت فرهنگی معاونت کاربردی‌سازی علوم انسانی و فرهنگیِ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به‌مناسبت هفته دفاع مقدس، در روز سه‌شنبه،  مورخ ۳۱ شهریورماه 1405ساعت 10 تا  12 به صورت حضوری و برخط برگزار شد. سخنرانان این نشست دکتر یحیی فوزی؛ استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، مرضیه نظرلو؛ نویسنده و پژوهشگر دفاع مقدس، حسن رسولی؛ مدیر اسبق مرکز دائره‌المعارف دفاع مقدس و دبیری نشست نیز برعهده دکتر امیر صادقی؛ عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بود. این نشست با هدف عبور از رویکردهای صرفاً آیینی و حرکت به سوی پاسخی روشمند به چالش‌های معرفتی علوم انسانی برگزار شد.

جایگاه علوم انسانی در مواجهه با بحران‌های زیست‌جهان

در آغاز این نشست، دکتر امیر صادقی، عضو پژوهشکده فلسفه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به عنوان دبیر علمی با توجه اهتمام معاونت محترم کاربردی‌سازی علوم انسانی و فرهنگی در برگزاری این نشست، دربارۀ نسبت موضوع آن، یعنی «هشت سال دفاع مقدس؛ روایت ماندگار یک فرهنگ در آیینۀ پژوهش»، با «سازوکار ترجمۀ دانش»به اختصار توضیح داد. وی تأکید کرد علوم انسانی برای اجتناب از گسست ساختاری از نبض حیات جمعی، نباید به انتزاعات مفهومی و محدودیت‌های آکادمیک بسنده کند. ایجاد پیوندی پویا میان ساحت نظریه‌پردازی دانشگاهی و واقعیت‌های انضمامی جامعه با استفاده از الگوی ترجمه دانش است که می‌تواند تجربه‌های تاریخی و اجتماعی را به داده‌های معتبر پژوهشی تبدیل کرد. وی ترجمۀ دانش را فرایندی پویا داشت که مراحل تولید دانش، تبیین و انتقال آن، کاربست در عرصۀ سیاست‌گذاری و کنش اجتماعی، و نیز ارزیابی پیامدها و بازتولید و ارتقای دانش را دربر می‌گیرد.

مدل چهارضلعی «ترجمه دانش» در پژوهش‌های دفاع مقدس

وی ادامه داد این نشست را باید ذیل سازوکار «ترجمه دانش» به عنوان مسیری برای تبدیل تجربه زیسته به سرمایه راهبردی تعریف کرد.

ضرورت بازخوانی علمی در عصر جنگ ترکیبی

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در پایان تأکید کرد در دنیای امروز، بازخوانی میراث دفاع مقدس، دیگر یک مطالعه گذشته‌نگر نیست، بلکه ضرورتی حیاتی برای تقویت تاب‌آوری شناختی و صیانت از حافظه جمعی و هویت دینی و ملی است. علوم انسانی با نگاه راهبردی مبتنی بر مبنای نظری مستحکم می‌تواند با تبدیل تجربه به روایت و روایت به دانش و در نهایت «دانش به سرمایه نمادین و پایدار فرهنگی» این سرمایه راهبردی را به جامعه امروز و فردا عرضه کند.

پیوند علوم انسانی و جنگ

سخنران آغازین نشست، دکتر یحیی فوزی، استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با بحث «علوم انسانی و جنگ؛ گزارشی از سه اثر پژوهشی درباره جنگ ایران و عراق» بود.

وی سخنرانی خود را در دو قسمت ارائه کرد. در بخش نخست، به رابطه علوم انسانی و جنگ پرداخت و تأکید کرد: جنگ‌ها عمدتاً یک پدیده انسانی هستند، بنابراین نقش علوم انسانی در آن‌ها بسیار پررنگ است و می‌توان گفت که یک پیوند تنگاتنگی بین جنگ و علوم انسانی وجود دارد. رشته‌های مختلف علوم انسانی مثل روان‌شناسی، علوم سیاسی، علوم اجتماعی، رسانه، ارتباطات و حتی ادبیات، هنر، فلسفه و بسیاری رشته‌های دیگر کاملاً نقش عمده‌ای در مراحل مختلف جنگ و تاب‌آوری جوامع در مقابل جنگ دارند.

نقش علوم انسانی در جنگ ایران و عراق؛ ارائه سه طرح پژوهشی

دکتر فوزی در بخش دوم بحث خود به نقش علوم انسانی در جنگ ایران و عراق پرداخت و مواردی از حضور پژوهشگران علوم انسانی در جنگ را به عنوان یک تجربه زیسته توضیح داد. در ادامه، سه طرح پژوهشی که توسط پژوهشگران علوم انسانی در حوزه جنگ، مخصوصاً در بحث تاریخ جنگ، انجام شده وخود ایشان نیز در آنها نقش اصلی را داشته‌اند، معرفی نمود و گفت:

یکی از این‌ها، کتابی است با عنوان «در تدارک عملیات سرنوشت‌ساز»، که عمدتاً به یک نقطه عطف درجنگ در سال ۶۵ اشاره دارد.

 دومین کتاب با عنوان «ماجرای مک‌فارلین» است که به رابطه ایران و آمریکا در سال ۶۵ در جنگ تحمیلی پرداخته به‌طوری که افشای این ماجرا تبعات گسترده‌ای در آمریکا و ایران داشت. وی در ادامه شیوه، دلایل شکل‌گیری، روند و پیامدهای این مسئله را به صورت مختصر توضیح داد.

کتاب دیگر با عنوان «از جنگ تا صلح» است که برای مخاطبین عام نگاشته شده و گزارشی از علل و روند جنگ، نتائج و پیامدهای آن و در نهایت مذاکراتی که به صلح بین ایران و عراق منجر شد، ارائه می‌دهد.  

استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با توضیح اینکه چگونه تصویر غلط و ضعیف از ایران موجب این جنگ شد، افزود: این کتاب می‌تواند برای بسیاری از مخاطبین جوان جالب باشد و برای آنها یک گزارش اجمالی، ساده و جامع از جنگ، دلایل بروز، مراحل و پایان آن را به صورت کاملا شفاف توضیح دهد.

.

ادبیات پایداری؛ ابزار روحیه مبارزه و استقامت

دیگر سحنران این نشست، مرضیه نظرلو، نویسنده و پژوهشگر دفاع مقدس بود که به بررسی «پژوهش در ادبیات پایداری با محوریت دفاع مقدس» پرداخت. وی با تکیه بر تعریف جمال میرصادقی از ادبیات پایداری، این آثار را ابزاری برای ایجاد روحیه مبارزه و استقامت در ملت‌ها دانست که در صورت پردازش هنرمندانه، به شاهکارهای ماندگار جهانی تبدیل می‌شوند. نظرلو در تحلیل خود به نکات زیر اشاره کرد:

 - ریشه‌های حماسی در فرهنگ ایرانی: حافظه شفاهی ایرانیان، «شاهنامه فردوسی» را به عنوان یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های ادبیات پایداری معرفی می‌کند که رشادت‌های ملی را ماندگار ساخته است.

 - جنگ به مثابه حقیقتی بشری: جنگ، درست مانند عشق و مرگ، بخشی جدایی‌ناپذیر از سرنوشت بشر است و همواره بر برجسته‌ترین آثار ادبی جهان تأثیر گذاشته است.

 -جایگاه دفاع مقدس در ادبیات معاصر: با توجه به طولانی بودن جنگ هشت‌ساله و بسیج عمومی مردم، پرسشی بنیادین مطرح می‌شود: این حماسه عظیم تا چه میزان در ادبیات معاصر ما جلوه‌گر شده است؟

پل ارتباطی پژوهش و هنر

این پژوهشگر و نویسنده دفاع مقدس در پایان سخنان خود، بر این نکته تأکید کرد که نوشتن از جنگ، نیازمند آگاهی و پژوهش عمیق است. هرچه مستندات و یافته‌های پژوهشی دقیق‌تر باشد، آثار هنری فاخرتری خلق خواهد شد. در همین راستا، وی پژوهش‌های حوزه دفاع مقدس را به دو دسته کلی «کتابخانه‌ای» و «میدانی» تقسیم کرده و بر اهمیت متدولوژی درست در هر دو حوزه تأکید نمود.

مستندسازی نظام‌مند؛ کلید تبدیل تجربه‌های دفاع مقدس به دانشی ماندگار

حسن رسولی؛ مدیر اسبق مرکز دائره‌المعارف دفاع مقدس با بحث‌«معرفی گروه‌های دائره‌المعارف دفاع مقدس» بر ضرورت گذار از ثبت‌های پراکنده به سمت مستندسازی جامع و نظام‌مند تأکید کرد و تاریخچه شکل‌گیری یکی از پروژه‌های ارزشمند دانشی دفاع مقدس را بازگو نمود.

ضرورت چارچوب‌بندی برای پایداری روایت‌ها

رسولی با اشاره به اینکه دفاع مقدس نشان‌دهنده صبر و استقامت بی‌نظیر ملت ایران و رهبری حضرت امام (ره) است، خاطرنشان کرد برای ماندگاری این ارزش‌ها و انتقال آن‌ها به نسل‌های آینده، نمی‌توان به رویکردهای پراکنده بسنده کرد. وی تأکید کرد که آثار دفاع مقدس نیازمند یک «چارچوب جامع» هستند تا از حالت روایت‌های گذرا خارج شده و به دانشی پایدار تبدیل شوند.

دائرةالمعارف دفاع مقدس؛ از یک ایده تا نهادینه شدن دانش

ایشان در بخشی از سخنان خود به خاطره‌ای از سال ۱۳۷۸ اشاره کرد که در دیدار با مقام معظم رهبری، ایشان بر لزوم ایجاد یک مرجع جامع برای دفاع مقدس تأکید نموده و فرمودند: «قابلیت‌ها را در دایره المعارف جمع کنید. تا مرجعی شود که هر کس مراجعه کرد، متنی قوی و مستند بیابد.»

 پس از این دستور راهبردی، تلاش‌های گسترده‌ای برای تبدیل این ایده به واقعیت صورت گرفت:

 - شکل‌گیری ساختار: تشکیل شورای عالی سیاست‌گذاری و گروه‌های تخصصی در حوزه‌های مختلف (سیاسی، عملیاتی، فرهنگی، اجتماعی و...).

 - آغاز عملیات اجرایی: شروع تدوین دائرةالمعارف از سال ۱۳۹۰ با حضور جمعی از متخصصان و پژوهشگران.

-تأیید رهبری: اشاره به توصیه‌های مقام معظم رهبری در خصوص رعایت «دقت و جامعیت» در تدوین این اثر جهت تبدیل آن به یک منبع اثرگذار.

هدف نهایی؛ صیانت از حقیقت تاریخی

در پایان، ایشان تأکید کرد که هدف از چنین پروژه‌های عظیمی، صیانت از حقیقت تاریخی و تبدیل تجربه‌های میدان به دانشی است که در سطح جهانی قابل ارائه و دفاع باشد.

صیانت از حافظه جمعی

این نشست با این جمع‌بندی به پایان رسید که بازخوانی علمی دفاع مقدس، ضرورتی حیاتی برای صیانت از حافظه جمعی است. هدف نهایی تمام این تلاش‌ها، یه دست آوردن سرمایه‌ای راهبردی از دل تجربه‌ها و روایت‌هاست تا حقیقت حماسه‌های ملی در قالب دانشی معتبر و مستند به نسل‌های آینده منتقل شود.

در پایان این نشست با حضور دکتر هادی وکیلی، مشاور محترم ریاست پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، از اعضای محترم هیئت علمی و کارمندان پژوهشگاه که خود و اعضای خانواده‌شان در شمار ایثارگران بودند، تقدیر به عمل آمد.