هفتادمین کرسی ترویجی(از مصرف رسانه‌ای تا رابطه با رسانه: تحول رویکردهای مفهوم‌پردازی و سنجش رابطه نوجوان با رسانه)
گزارش هفتادمین کرسی ترویجی (از مصرف رسانه‌ای تا رابطه با رسانه: تحول رویکردهای مفهوم‌پردازی و سنجش رابطه نوجوان با رسانه)
از مصرف رسانه‌ای تا رابطه با رسانه: تحول رویکردهای مفهوم‌پردازی و سنجش رابطه نوجوان با رسانه
از مصرف رسانه‌ای تا رابطه با رسانه: تحول رویکردهای مفهوم‌پردازی و سنجش رابطه نوجوان با رسانه
این جلسه از کرسی ترویجی مورخ 11 آبان 1405 در سالن ادب در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد. مدیر این نشست آقای دکتر احمد عسگری، استادیار ارتباطات؛ ناقدان : آقای دکتر سالار کسرایی، استاد تمام علوم اجتماعی و خانم دکتر بهاره نصیری، دانشیار ارتباطات بود و سخنرانی توسط دکتر زهرا اجاق، دانشار ارتباطات ارائه شد.
مقدمه: وقتی می‌گوییم رابطه نوجوان با رسانه، از چه چیزی حرف می‌زنیم؟
برای مدت طولانی، مطالعه رابطه نوجوانان با رسانه عمدتاً حول مفهوم «مصرف رسانه‌ای» شکل گرفته است. در این رویکرد، میزان مواجهه با رسانه، مدت‌زمان استفاده، نوع رسانه و محتوای مصرف‌شده، مهم‌ترین شاخص‌های توصیف‌کننده رابطه نوجوان با رسانه بوده‌اند. این شاخص‌ها همچنان اهمیت دارند اما پرسشی که در این جلسه مطرح میشود این است که آیا می‌توان با اندازه‌گیری میزان مصرف رسانه‌ای، تمام آنچه را رابطه نوجوان با رسانه می‌نامیم، شناخت؟ آیا اگر دو نوجوان، مدت‌زمان یکسانی را صرف استفاده از یک رسانه خاص (مانند یوتیوب) کرده باشند، می‌توان گفت رابطه آنها با رسانه نیز مشابه است؟
مسئله مورد نظر این سخنرانی این است که دانشمندان و پژوهشگران چه چیزی را رابطه نوجوان با رسانه می‌دانند و آن را چگونه اندازه‌گیری می‌کنند. این بحث در پنج محور ارائه میشود: اول، تغییر نگاه به مخاطب و محدودیت‌های مفهوم مصرف؛ دوم، گسترش ابعاد استفاده رسانه‌ای از مصرف تا تعامل، مشارکت و تجربه؛ سوم، اهمیت زمینه اجتماعی و خانوادگی در فهم این رابطه؛ چهارم، آنچه مرور کیفی منظم مقیاسها درباره تنوع مفهوم‌پردازی‌ها و محدودیت سنجش یکپارچه نشان می‌دهد؛ و در نهایت، پیامدهای این بحث برای شناخت استفاده مسئله‌ساز از رسانه و مواجهه با نگرانی‌های خانواده‌ها.
محور اول: از مخاطب مصرف‌کننده تا نوجوان کنشگر
یکی از زمینه‌های نظری این بحث، تحول در مطالعات مخاطب و گسترش رویکرد «مخاطب فعال» است. در این رویکرد، مخاطب صرفاً دریافت‌کننده منفعل پیام نیست، بلکه می‌تواند در انتخاب رسانه، چگونگی مواجهه با آن و نوع استفاده از آن نقش داشته باشد. لوی و ویندال (Levy & Windahl,1984) فعالیت مخاطب را مفهومی چندبعدی در نظر می‌گیرند و میان جهت‌گیری مخاطب نسبت به فرایند ارتباطی و مراحل پیش، حین و پس از مواجهه با رسانه تمایز می‌گذارند. این تغییر نگاه برای مطالعه نوجوانان و رابطهاش با رسانه اهمیت ویژه‌ای دارد. رسانه در دوره نوجوانی فقط وسیله‌ای برای دریافت اطلاعات یا سرگرمی نیست بلکه می‌تواند با ارتباط با همسالان، شکل‌گیری هویت، استقلال، تعلق اجتماعی و تجربه‌های روزمره پیوند بخورد. بنابراین، نمی‌توان رابطه نوجوان با رسانه را کاملاً جدا از سایر روابط و زمینه‌های زندگی او مطالعه کرد. البته فعال دانستن مخاطب به این معنا نیست که نوجوان همیشه آگاهانه، مستقل و مسلط بر رفتار رسانه‌ای خود عمل می‌کند. نوجوان می‌تواند انتخاب کند، تفسیر کند، تعامل داشته باشد و محتوا تولید کند؛ اما هم‌زمان ممکن است در تنظیم استفاده خود با دشواری مواجه شود یا تحت تأثیر ویژگی‌های محیط رسانه‌ای و شرایط زندگی‌اش قرار گیرد. در نتیجه، مخاطب فعال را نباید با کاربر کاملاً مستقل و واجد توانایی کنترل و مدیریت یکسان گرفت.
این تحول نظری، پرسش پژوهشگر را نیز تغییر می‌دهد. به‌جای آنکه فقط بپرسیم «نوجوان چقدر از رسانه استفاده می‌کند؟»، می‌توانیم بپرسیم: برای چه کاری از رسانه استفاده می‌کند؟ در آن چه فعالیت‌هایی انجام می‌دهد؟ با چه کسانی ارتباط برقرار می‌کند؟ چه تجربه‌ای از این فعالیت‌ها دارد؟ و رسانه چه جایگاهی در زندگی روزمره او پیدا کرده است؟ در اینجا لازم است میان چند مفهوم تمایز بگذاریم. «مواجهه» بیشتر به قرار گرفتن در معرض رسانه اشاره دارد. «مصرف» به دریافت محتوا نزدیک‌تر است. «استفاده» می‌تواند فعالیت‌هایی را در بر بگیرد که فرد با رسانه انجام می‌دهد. «تعامل» رابطه با دیگران را وارد بحث می‌کند. «مشارکت» تولید و اشتراک‌گذاری محتوا را برجسته می‌سازد و «تجربه» و «معنا» به این موضوع می‌پردازند که نوجوان مواجهه یا فعالیت رسانه‌ای خود را چگونه ادراک و تفسیر می‌کند.
این مفاهیم مترادف نیستند و قرار نیست به یک مدل تازه تبدیل شوند. اهمیت آنها در این است که به ما کمک می‌کنند ببینیم هر ابزار اندازه‌گیری دقیقاً کدام جنبه از رابطه نوجوان با رسانه را هدف قرار داده است. بنابراین، نخستین نتیجه این بحث آن است که «میزان استفاده و مواجهه همچنان ابعاد مهمی از رابطه نوجوان با رسانه‌اند، اما نباید آنها را با تمام این رابطه یکسان بگیریم».
محور دوم: گسترش مفهوم استفاده؛ از دریافت محتوا تا تعامل و تجربه
بررسی مقیاسها نشان می‌دهد که مفهوم مصرف رسانه‌ای نیز در همه ابزارها معنای یکسانی ندارد. در برخی مقیاسها، نقطه شروع همچنان میزان مواجهه نوجوان با محتواست. برای مثال، مقیاس C-ME بر مواجهه با محتوای رسانه‌ای، به‌ویژه محتوای ضداجتماعی یا مرتبط با رفتارهای پرخطر، تمرکز دارد. M-ME نیز مصرف رسانه‌ای را در کنار وضعیت سلامت و رفتارهای مرتبط با سلامت بررسی می‌کند. در این ابزارها، رسانه عمدتاً به‌عنوان محیط یا منبع مواجهه در نظر گرفته میشود و پرسش اصلی این است که نوجوان چقدر و با چه نوع محتوایی مواجه است. این رویکرد برای مطالعه الگوهای مواجهه و بررسی ارتباط آنها با پیامدهای خاص اهمیت دارد. مسئله، کنار گذاشتن این نوع سنجش نیست؛ بلکه شناخت حدود آن است. پژوهش درباره رابطه رسانه و سلامت روان نوجوانان نیز نشان داده است که یافته‌ها یکدست نیستند و رابطه میان استفاده دیجیتال و پیامدهای سلامت روان را نمی‌توان همواره به یک رابطه ساده علت و معلولی فروکاست. در این راستا، اودگرز و جنسن (Odgers & Jensen,2020)بر ناهمگونی یافته‌ها و محدودیت‌های روش‌شناختی بخشی از پژوهش‌های این حوزه تأکید کرده‌اند.
نکته واجد اهمیت این است که اگر دو پدیده هم‌زمان رخ دهند، این هم‌زمانی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که یکی علت دیگری است. نوجوانی ممکن است استفاده زیادی از رسانه داشته باشد و در عین حال با دشواری‌های تحصیلی، خانوادگی یا روانی روبه‌رو باشد، اما برای فهم این وضعیت باید بررسی کنیم که این پدیده‌ها چگونه با یکدیگر ارتباط دارند. شرایط زندگی ممکن است بر استفاده رسانه‌ای اثر بگذارد، همان‌طور که استفاده رسانه‌ای نیز ممکن است بر بعضی فعالیت‌ها و روابط اثرگذار باشد.
در گروه دیگری از مقیاسها، مفهوم استفاده یا مصرف، گسترده‌تر شده است. در برخی ابزارهای مربوط به استفاده از رسانه‌های اجتماعی در محیط مدرسه و خارج از آن، استفاده فقط به مصرف محتوا محدود نیست و فعالیت‌هایی مانند ارتباط، تولید و اشتراک‌گذاری را نیز در بر می‌گیرد. در اینجا نوجوان صرفاً دریافت‌کننده محتوا دانسته نشده بلکه فردی در نظر گرفته شده که از رسانه برای انجام فعالیت‌های مختلف استفاده می‌کند. این تغییر با دیدگاهی همخوان است که رسانه‌های اجتماعی را نه فقط ابزار انتقال محتوا، بلکه «زمینه‌ای برای شکل‌گیری و تجربه روابط اجتماعی» می‌داند. نسی، چوکا‌س‌بردلی و پرینستین (Nesi et al.,2018) در چارچوب نظری خود درباره رسانه‌های اجتماعی و روابط نوجوانان، توضیح می‌دهند که ویژگی‌های این رسانهها می‌توانند فراوانی، فوریت، کیفیت و شدت تجربه‌های ارتباطی میان همسالان را تغییر دهند و فرصت‌هایی تازه برای تعامل و رفتارهای اجتماعی فراهم کنند.
اهمیت این دیدگاه برای مفهوم رابطه نوجوان با رسانه آن است که رسانه دیگر صرفاً چیزی بیرونی نیست که نوجوان زمانی را صرف مصرف آن کند. بخشی از روابط، فعالیت‌ها و تجربه‌های او ممکن است در محیط رسانه‌ای شکل بگیرد یا از طریق آن ادامه پیدا کند. در نتیجه، مطالعه رابطه نوجوان با رسانه باید هم فعالیت نوجوان در محیط رسانه‌ای و هم روابطی را در نظر بگیرد که از طریق این محیط شکل می‌گیرند یا تغییر می‌کنند.
در برخی مقیاسها، توجه از رفتار قابل مشاهده به تجربه و ادراک نوجوان منتقل میشود. برای مثال، مقیاس PEDUBA تجربه ذهنی نوجوان از منافع و معایب استفاده از گوشی هوشمند را در حوزه‌های اجتماعی، شناختی ـ اطلاعاتی و عاطفی بررسی می‌کند. در اینجا موضوع فقط میزان استفاده یا نوع فعالیت نیست بلکه این است که نوجوان استفاده از گوشی را چگونه تجربه و ارزیابی می‌کند. این مقیاسها نشان می‌دهند که برای فهم رابطه نوجوان با رسانه «باید میان آنچه نوجوان انجام می‌دهد و آنچه در جریان این فعالیت تجربه می‌کند»، تمایز بگذاریم. ممکن است فعالیتی از نظر ظاهری مشابه باشد، اما برای دو نوجوان معنا و کارکرد متفاوتی داشته باشد. در مجموع، گسترش مفهوم استفاده از دریافت محتوا به سوی فعالیت، تعامل، مشارکت و تجربه، یکی از مهم‌ترین نشانه‌های گسترش دامنه مفهوم‌پردازی رابطه نوجوان با رسانه است.
محور سوم: رابطه نوجوان با رسانه در زمینه اجتماعی و خانوادگی
اگر از مفهوم مصرف فراتر برویم، نباید تصور کنیم که پاسخ نهایی فقط این است که نوجوان را کنشگری فعال‌تر بدانیم. رابطه نوجوان با رسانه در خلأ شکل نمی‌گیرد. خانواده، مدرسه، گروه همسالان و زمینه فرهنگی در شکل‌گیری و تنظیم این رابطه نقش دارند. در دوره نوجوانی، بسیاری از تصمیم‌های مرتبط با رسانه در مرز میان استقلال نوجوان و مسئولیت والدین قرار می‌گیرند: نوجوان چه زمانی از گوشی استفاده کند؟ چه محتوایی ببیند؟ تا چه اندازه درباره فعالیت‌های آنلاین خود حریم خصوصی داشته باشد؟ والدین چگونه بر استفاده او نظارت کنند؟ و در چه شرایطی محدودیت‌گذاری مشروع یا ضروری تلقی میشود؟ در همین راستا، مطالعه اسمتانا (Smetana,1995)درباره روابط والدین و نوجوانان نشان می‌دهد که والدین و نوجوانان ممکن است درباره حدود اختیار والدین و حوزه شخصی نوجوان برداشت‌های متفاوتی داشته باشند. این مسئله در رابطه او با رسانه نیز اهمیت دارد، زیرا اختلاف بر سر استفاده از رسانه ممکن است صرفاً اختلاف بر سر تعداد ساعت‌های استفاده نباشد، بلکه به برداشت‌های متفاوت از استقلال، مسئولیت و حدود اختیار مربوط شود. از این منظر، خانواده را نمی‌توان فقط متغیری بیرونی دانست که میزان یا نوع استفاده نوجوان از رسانه را کنترل می‌کند. خانواده بخشی از زمینه‌ای است که رابطه نوجوان با رسانه در آن معنا پیدا می‌کند، درباره آن مذاکره میشود و گاه تعارض یا توافق شکل می‌گیرد. ضمن اینکه فعالیت‌های دیجیتال والدین نیز ممکن است بر این رابطه اثر بگذارد. بنابراین، موضوع فقط رفتار نوجوان نیست، بلکه «چگونگی ارتباط اعضای خانواده با رسانه و با یکدیگر» نیز اهمیت دارد.
این نکته در گروهی از مقیاس‌های بررسی‌شده آشکار است. MIPA سبک‌های والدگری و میانجی‌گری والدین در مصرف رسانه‌ای را مورد توجه قرار می‌دهد. PMS میانجی‌گری والدین را در کنار ابعادی مانند حمایت از خودمختاری، تعارض خانوادگی و رفتارهای اجتماعی و ضداجتماعی بررسی می‌کند. PUMS به رابطه والدین و نوجوانان درباره استفاده از رسانه‌های اجتماعی می‌پردازد و مقیاس والدگری رسانه‌های اجتماعی، خودِ والدگری در محیط رسانه‌های اجتماعی را به موضوع سنجش تبدیل می‌کند. در اینجا، موضوع اندازه‌گیری از رفتار فردی نوجوان فراتر می‌رود و رابطه «نوجوان ـ والد ـ رسانه» را نیز در بر می‌گیرد. از همین رو، وقتی از رابطه نوجوان با رسانه صحبت می‌کنیم، باید روشن کنیم که منظورمان رفتار و تجربه خود نوجوان است، برداشت والدین از این رفتار است یا تعامل میان آنها؟
این تمایز فقط به شیوه جمع‌آوری داده مربوط نیست. نوجوان و والد ممکن است یک وضعیت واحد را به شکل‌های متفاوتی درک کنند. برای مثال، آنچه والدین استفاده افراطی یا اتلاف وقت تلقی می‌کنند، ممکن است از نظر نوجوان راهی برای حفظ ارتباط با دوستان یا مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی باشد. این تفاوت ادراک به‌خودی‌خود به معنای درست بودن یکی و نادرست بودن دیگری نیست، بلکه نشان می‌دهد برای فهم رابطه رسانه‌ای، باید دیدگاه‌ها و زمینه‌های متفاوت را در نظر گرفت. در نتیجه، بخشی از رابطه نوجوان با رسانه در خود فعالیت رسانه‌ای او قرار دارد و بخشی دیگر در ارتباط این فعالیت با خانواده، همسالان و سایر زمینه‌های زندگی شکل می‌گیرد. این ابعاد به هم مربوط‌اند، اما نباید آنها را بدون تمایز در یک مفهوم واحد ادغام کرد.
محور چهارم: آنچه بررسی سیزده مقیاس نشان می‌دهد
برای بررسی چگونگی مفهوم‌پردازی و سنجش رابطه نوجوانان با رسانه، سیزده مقیاس که در پژوهش‌های مختلف به کار رفته‌اند، شناسایی و بررسی شدند. جست‌وجو در منابع و پایگاه‌هایی مانند Google، SAGE، ResearchGate، PubMed، Springer و Google Scholar انجام شد و از کلیدواژه‌های فارسی و انگلیسی مرتبط با اندازه‌گیری رابطه نوجوانان با رسانه استفاده شد. روش مورد استفاده مرور منظم کیفی بود. مقایسه مقیاسها صرفاً بر اساس سال انتشار، تعداد گویه‌ها یا ویژگی‌های فنی آنها نبود. هر مقیاس از چهار جهت بررسی شد: نخست، اینکه اساساً چه چیزی را درباره نوجوان و رسانه می‌سنجد؛ دوم، اینکه این مفهوم را به چه ابعادی تقسیم کرده و چگونه آن را به گویه‌های قابل اندازه‌گیری تبدیل کرده است؛ سوم، اینکه چه کسی درباره رابطه گزارش می‌دهد؛ و چهارم، اینکه ابزار از نظر روش‌شناختی چگونه ساخته و اعتباریابی شده است.
این چهار وجه کمک می‌کنند تا میان دو پرسش متفاوت تمایز بگذاریم: آیا یک مقیاس از نظر فنی ابزار قابل قبولی است؟ و آیا دقیقاً همان مفهومی را اندازه می‌گیرد که پژوهشگر قصد مطالعه آن را دارد؟
بررسی مقیاسها نشان می‌دهد که پاسخ به پرسش دوم یکسان نیست. برخی ابزارها بر میزان مواجهه و مصرف تمرکز دارند؛ برخی الگوی استفاده و فعالیت‌هایی مانند ارتباط، تولید و اشتراک‌گذاری را می‌سنجند؛ برخی تجربه و ادراک نوجوان را برجسته می‌کنند؛ برخی به نشانه‌های استفاده مسئله‌مند می‌پردازند؛ و برخی دیگر رابطه نوجوان با رسانه را از طریق میانجی‌گری والدین، سبک‌های والدگری یا تعامل والد و نوجوان بررسی می‌کنند.
مثلاً در گروه مقیاس‌های مربوط به استفاده مسئله‌مندSocial Media Disorder Scale و Bergen Social Media Addiction Scale مجموعه‌ای از نشانه‌ها مانند برجستگی رسانه در زندگی، تحمل، کناره‌گیری، تعارض و دشواری در کنترل استفاده را بررسی می‌کنند. این ابزارها برای مطالعه وضعیت‌های مسئله‌مند اهمیت دارند، اما سنجش یک رابطه مسئله‌مند با سنجش تمام ابعاد رابطه نوجوان با رسانه یکسان نیست. این مقیاسها یک وضعیت خاص را برجسته می‌کنند و نمی‌توانند به‌تنهایی جایگزین سنجش همه جنبه‌های رابطه شوند.
در کنار این تفاوتهای مفهومی، بسیاری از مقیاسها از روش‌های روان‌سنجی مشابهی مانند آلفای کرونباخ، تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی و آزمون بازآزمایی استفاده کرده‌اند. اما شباهت در روش‌های ساخت و اعتباریابی به معنای یکسان بودن سازه‌ها نیست. دو ابزار ممکن است هر دو از تحلیل عاملی تأییدی استفاده کرده باشند، اما یکی مواجهه با محتوای رسانه‌ای را بسنجد و دیگری میانجی‌گری والدین را آزمون کرده باشد.
به همین ترتیب، تفاوت میان ابزارهایی که نوجوان در آنها پاسخ‌دهنده است و ابزارهایی که والدین درباره رفتار یا رابطه رسانه‌ای نوجوان گزارش می‌دهند، فقط تفاوتی فنی نیست. این تفاوت نشان می‌دهد که رابطه رسانه‌ای از منظر تجربه‌کننده و ناظر آن می‌تواند به شیوه‌های متفاوتی تعریف و توصیف شود.
بنابراین، یکی از یافتههای این مرور منظم این است که ادبیات موجود با مجموعه‌ای از مفهوم‌پردازی‌های متفاوت روبه‌روست که هر کدام بخشی از رابطه نوجوان با رسانه را برجسته می‌کنند. بر این اساس، «رابطه نوجوان با رسانه» را در مقیاس‌های بررسی‌شده نمی‌توان یک سازه واحد، ثابت و از پیش تثبیت‌شده فرض کرد. بهتر است آن را حوزه‌ای مفهومی گسترده بدانیم که در آن، بسته به پرسش پژوهش، ابعاد متفاوتی از رابطه مورد توجه قرار می‌گیرند.
محور پنجم: از سنجش مصرف تا فهم جایگاه رسانه در زندگی نوجوان
یکی از ابعاد مهم رابطه نوجوان با رسانه، جایگاه آن در سازمان زندگی روزمره است. مسئله فقط این نیست که نوجوان چند ساعت از رسانه استفاده می‌کند، بلکه این است که این استفاده چه نسبتی با خواب، تحصیل، فعالیت بدنی، روابط خانوادگی، ارتباط با دوستان و سایر علایق او پیدا می‌کند. در برخی شرایط، استفاده رسانه‌ای می‌تواند در کنار فعالیت‌های دیگر قرار بگیرد یا آنها را تکمیل کند. در شرایط دیگر، ممکن است بخشی از زمان و توجهی را که پیش‌تر به فعالیت‌های دیگر اختصاص می‌یافت، به خود جذب کند. با این حال، نباید مفهوم «جابه‌جایی» را به یک رابطه علّی ساده تقلیل داد. اگر نوجوانی به دلیل تنهایی، فشار تحصیلی یا تعارض خانوادگی زمان بیشتری را در رسانه سپری کند، ممکن است شرایط زندگی او نیز در شکل‌گیری الگوی استفاده نقش داشته باشد. بنابراین، رسانه ممکن است بر سایر حوزه‌های زندگی اثر بگذارد و هم‌زمان، شرایط زندگی نیز نوجوان را به سوی استفاده از رسانه سوق دهد.
این نکته برای تمایز میان استفاده زیاد و استفاده مسئله‌ساز اهمیت دارد. استفاده زیاد لزوماً به معنای وجود مشکل نیست. اما این گزاره نیز درست نیست که استفاده زیاد هیچ‌گاه مسئله‌ساز نمی‌شود. پرسش اصلی این است که استفاده رسانه‌ای چه جایگاهی در زندگی نوجوان پیدا کرده، آیا امکان تنظیم آن وجود دارد و آیا به‌طور پایدار در عملکرد یا فعالیت‌های مهم زندگی او اختلال ایجاد کرده است.
در اینجا می‌توان از مفهوم رابطه‌ای پویا و بافت‌مند سخن گفت. رابطه‌ای که در آن، نوجوان در تعامل با ویژگی‌های رسانه و زمینه اجتماعی و خانوادگی خود، رسانه را برای کارکردهای مختلف به کار می‌گیرد، با آن و از طریق آن تعامل می‌کند و تجربه و معنایی از این استفاده شکل می‌دهد. این رابطه در سازمان کلی زندگی او جایگاهی پیدا می‌کند و با دیگر فعالیت‌ها و روابطش در تعامل قرار می‌گیرد.
همچنین برای مطالعه این رابطه می‌توان پنج حوزه تحلیلی را از یکدیگر متمایز کرد:
۱. میزان و الگوی استفاده: نوجوان چه مقدار، با چه فراوانی، در چه زمان‌ها و موقعیت‌هایی از رسانه استفاده می‌کند؟
۲. کارکرد و انگیزه: نوجوان برای چه کاری به رسانه مراجعه می‌کند؛ سرگرمی، ارتباط، یادگیری، تعلق، شکل‌گیری هویت یا مواجهه با احساساتی مانند تنهایی و ملال؟
۳. تعامل و مشارکت: فعالیت او از دریافت و مصرف محتوا تا ارتباط با دیگران، تولید، اشتراک‌گذاری و مشارکت چه گستره‌ای دارد؟
۴. تجربه و معنا: نوجوان استفاده خود را چگونه تجربه و تفسیر می‌کند و چه ابعاد شناختی، عاطفی و اجتماعی در این تجربه وجود دارد؟
۵. جایگاه رسانه در زندگی و جابه‌جایی: استفاده رسانه‌ای چه نسبتی با خواب، تحصیل، خانواده، دوستان، فعالیت بدنی و سایر حوزه‌های زندگی پیدا کرده است؟
این پنج حوزه ابعاد تحلیلی متفاوتی‌اند که می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند و بر یکدیگر اثر بگذارند. برای مثال، فعالیتی در رسانه ممکن است برای نوجوان کارکرد ارتباطی داشته باشد، تجربه‌ای مثبت ایجاد کند و در عین حال بخشی از زمان اختصاص‌یافته به فعالیت دیگری را جابه‌جا کند. این صورت‌بندی قرار نیست تمام پیچیدگی‌های رابطه نوجوان با رسانه را در یک ابزار واحد خلاصه کند. هدف آن است که پیش از انتخاب شاخص‌ها، روشن کنیم کدام ابعاد برای پرسش پژوهش اهمیت دارند و چه چیزی را می‌خواهیم بشناسیم.
پس از ارائه، خانم دکتر نصیری ضمن برشمردن اهمیت این مطالعه و تاکید بر مثلث والدگری با سه ضلع: ارتباط موثر، انتخاب گری، و شایستگی، نکاتی را در خصوص روش شناسی مطالعه مطرح کرد:
چه کشورهایی مورد مطالعه بوده اند؟ مشخصات هر مقیاس از نظر ابعاد و گویه ها چه بوده؟ مشارکت کنندگان هر مقیاس چه افرادی بوده اند؟
دکتر اجاق با ارجاع بع متن مقاله به این سوالات پاسخ دادند.
ناقد دوم، آقای دکتر کسرائی هم ضمن برشمردن اهمیت و ضرورت این مطالعه نکات زیر را مطرح کرد:
این مطالعه از منظر اینکه مجموعه مفاهیم اثرگذار بر رابطه نوجوان با رسانه را گردهم آورده و آنها را در سه سطح فردی، بین فردی و اجتماعی ارائه کرده، نوآورانه است ولی نتوانسته، خودش یک سازه نظری ارائه کند؟ یعنی این سه سطح با هم به یک سازه نظری تبدیل نشده اند.
رویکرد حاکم بر این مطالعه همچنان روانشناسانه است و هنوز اجتماعی نشده است. مثلاً تاثیر طبقه اجتماعی و موقعیت اقتصادی، تفاوتهای جنسیتی و فرهنگی، اینکه نوجوان چگونه جهان اجتماعی خود را می شناسد؟ چگونه هویت خود را می سازد؟ چگونه هنجارها و ارزش ها را یاد می گیرد و به چالش می کشد؟ تجربه او از روابط قدرت و اقتدار و ورودش به شبکه های اجتماعی و فرهنگی غایب هستند.
آیا صرفاً تحول دیجیتال یا اجتماعی و فرهنگی موجب این دگرگونی شده اند یا برعکس، رابطه نوجوان با رسانه موجب این تحولات شده است؟
دکتر اجاق در پاسخ به سوال سوم به نظریه افوردنس یا قابلیتها اشاره کرد و گفت که ویژگی های رسانهها، قابلیت هایی را برای کنش در اختیار نوجوان می گذارند که عاملیت او را در کنار تحولات دیجیتال و فرهنگی ـ اجتماعی در وقوع این تغییرات و نحوه رابطه اش با رسانه تعیین می کند.
وی در پاسخ به پرسش دوم، گفت که تلاشش این بوده که از رویکرد روانشناسانه فاصله بگیرد ولی چون روش شناسی مطالعه مرور منظم کیفی بوده، باید فضای هر مقیاس شرح داده میشد که در اغلب آنها رویکرد روانشناسانه غالب است اما خود پژوهشگر، با رویکرد ارتباطات اجتماعی به مسئله نزدیک شده است.
اجاق، پرسش اول را حیاتی و مسیر ادامه این مطالعه دانست و گفت که نکته روشنگری بوده و می توان در ادامه به این سازه سه بعدی اندیشید ولی قطعاً ساخت ابزار براساس آن باید طبق استانداردهای روشی خود پیش برود.