در چهارمین جلسه گروه علوم اجتماعی شورای متون :بررسی پروژه‌های اولویت‌دار کتاب‌شناسی انتقادی در حوزه‌های قومیت، هویت ملی و نقد دینی متون کلاسیک اجتماعی

گزارش جلسه چهارم  گروه علوم اجتماعی شورای بررسی متون  در تاریخ

بررسی پروژه‌های اولویت‌دار کتاب‌شناسی انتقادی در حوزه‌های قومیت، هویت ملی و نقد دینی متون کلاسیک اجتماعی

حاضرین جلسه: آقایان دکتر کلانتری، دکتر صفار، دکتر زائری، دکتر بلیغ

غائبین:دکتر میری، دکتر قائمی

در ابتدای جلسه، پیرو مباحث جلسه گذشته، موضوع «پروژه کتاب‌شناسی انتقادی» مورد بحث قرار گرفت. در این راستا، سه حوزه به‌عنوان موضوعاتی که با توجه به شرایط فعلی جامعه بیش از پیش محل ابتلا و نیازمند بازخوانی انتقادی هستند، مطرح شد.

نخست، حوزه مطالعات قومیت با توجه به تقویت جریان‌ها و گرایش‌های تجزیه‌طلبانه و نسبت پیچیده میان قومیت و ملیت در شرایط کنونی کشور. بر این اساس، ضرورت مرور و بازخوانی انتقادی ادبیات مطالعات قومیت مورد تأکید قرار گرفت. مقرر شد برای این حوزه و همچنین  در خصوص موضوع دوم( مطالعات زنان و خانواده) دو پروژه مستقل کتاب‌شناسی انتقادی تعریف شود. آقای دکتر زائری اعلام کردند در صورت جمع‌بندی نهایی در موضوع قومیت، امکان معرفی تیم و پیشبرد این پروژه را بر عهده خواهند داشت.

موضوع سوم، مطالعات هویت ملی و مسئله ایران پیش از اسلام بود. این بحث با توجه به مسائل و مناقشاتی که به‌ویژه پس از جنگ دوازده‌روزه درباره نسبت ایران و اسلام مطرح شده، اهمیت مضاعفی یافته است. در این چارچوب، به شکل‌گیری برخی گفتمان‌ها مبنی بر حرکت جامعه به سوی نوعی ملی‌گرایی و عقب‌نشینی از موضع اسلام‌گرایانه اشاره شد. تأکید شد که نسبت ایران پیش از اسلام و پس از اسلام نیازمند بازخوانی مجدد است؛ به‌ویژه با توجه به اینکه گرایش باستان‌گرایانه در دوره پهلوی و نیز نوعی نوباستان‌گرایی پس از انقلاب (در قالب اندیشه ایرانشهری)، با وجود تفاوت‌ها، هر دو بر برجسته‌سازی دوره‌های خاص تاریخی استوار بوده‌اند.

در ادامه تصریح شد که تفکیک ایران و اسلام، محصول پروژه‌ای تاریخی در دوره پهلوی اول و دوم است و نمی‌توان نسبت ایران و اسلام را در کلیت تاریخ، مبتنی بر جدایی و تمایز دانست. حتی می‌توان خوانشی از ایران پیش از اسلام بر مبنای گرایش‌های توحیدی و موحدانه مردم ایران ارائه داد که خود می‌تواند مبنای یک پروژه کتاب‌شناسی انتقادی در حوزه هویت ملی قرار گیرد.

ذیل این بحث، آقای دکتر زائری به ایده تدوین نسخه‌ای تکمیلی و به‌روز از کتاب «خدمات متقابل ایران و اسلام» اثر شهید مطهری اشاره کردند و پیشنهاد شد این اثر به‌صورت تفصیلی‌تر و در قالب نوعی «جلد دوم» یا پروژه مکمل بازتولید شود. بحث‌هایی درباره نحوه اجرای این پروژه مطرح شد و حتی پیشنهاد تعریف آن در قالب یک پروژه کلان و ملی مورد بررسی قرار گرفت. همچنین اشاره شد که در صورت موافقت آقای دکتر نجفی، این موضوع می‌تواند به‌عنوان یکی از دستورکارهای مهم پژوهشگاه، از سوی گروه اجتماعی و شورای بررسی متون پیگیری شود.

موضوع دیگری که در جلسه مطرح شد، کار بر روی نقدهای دینی متون کلاسیک جامعه‌شناسی بود؛ به‌ویژه آثاری که از منظر الهیات دینی به نقد متونی چون صور بنیانی حیات دینی دورکیم، ایدئولوژی آلمانی مارکس و اخلاق پروتستان و روح سرمایه‌داری ماکس وبر پرداخته‌اند. پیشنهاد شد این نقدها چه در قالب مقالاتی برای پژوهشنامه و چه در قالب پروژه‌ای برای بازشناسی و تحلیل این متون، مورد بررسی و سامان‌دهی قرار گیرند.

در مجموع، مباحث جلسه چهارم عمدتاً پیرامون این محورها شکل گرفت و گفت‌وگوها به‌صورت تفصیلی در ذیل همین موضوعات ادامه یافت.

مصوبات :

• تعریف دو پروژه مستقل کتاب‌شناسی انتقادی در حوزه‌های «مطالعات قومیت» و «مطالعات زنان و خانواده»
• اولویت‌بخشی به بازخوانی انتقادی ادبیات قومیت با توجه به شرایط اجتماعی و سیاسی کنونی کشور
• طرح پروژه کتاب‌شناسی انتقادی در حوزه هویت ملی با تمرکز بر نسبت ایران پیش از اسلام و پس از اسلام
• تأکید بر رد دوگانه‌سازی تاریخی ایران و اسلام و ضرورت ارائه خوانش‌های بدیل از هویت تاریخی ایران
• پیشنهاد تدوین پروژه‌ای مکمل و به‌روز از کتاب «خدمات متقابل ایران و اسلام» در قالب جلد دوم یا طرح پژوهشی کلان
• بررسی امکان پیگیری پروژه هویت ملی به‌عنوان دستورکار رسمی پژوهشگاه در صورت موافقت مدیریت
• پیشنهاد سامان‌دهی نقدهای دینی متون کلاسیک جامعه‌شناسی در قالب مقالات پژوهشی یا پروژه‌ای مستقل