تحلیل محتوای موضوعی مقالات علمی ـ پژوهشی «حوزه زن و خانواده»
عنوان طرح:تحلیل محتوای موضوعی مقالات علمی ـ
پژوهشی «حوزه زن و خانواده»، موجود در نشریات علمی ـ پژوهشی مصوب وزارت
علوم، تحقیقات و فناوری (گروه علوم انسانی ـ طی سال های 1390-1379)
مجری: حمید رضا آیت اللهی
همکاران: آمنه بختیاری
فاطمه بدوی
مریم السادات هاشمی فشارکی
واژگان کلیدی به زبان فارسی:
خانواده، علوم انسانی، مقاله علمی ـ پژوهشی، نشریات علمی ـ پژوهشی، تحلیل محتوا
چکیده:
از آنجا که تا کنون هیچ گونه تحلیلی بر محتوای مقالات علمی ـ پژوهشی انجام شده در حوزه زن و خانواده (گروه علوم انسانی)در کشور ما صورت نگرفته است، و از طرف دیگر لزوم اطلاع دقیق از سیر موضوعی، نتایج و دستاوردهای این مقالات برای رفع نواقص، کمبودها و پرهیز از موازی کاری در این زمینه وجود دارد، لذا مسئله تحقیق حاضر، تحلیل کمی کلیه متغیرهای موجود در مقالات علمی ـ پژوهشی حوزه زن و خانواده، گردآوری شده از تعداد 219 نشریه علمی مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (گروه علوم انسانی) می باشد. این متغیرها شامل ( جنسیت نویسندگان، موضوع پژوهش، سیر موضوعی مقالات، گرایشات پژوهشی، نوع؛ روش و شیوه گردآوری مقالات، نتایج و... )؛ به صورت همه جانبه از طریق روش تحلیل محتوای کمی و با ابزار فرم اطلاعاتی، توصیف و تحلیل خواهند شد.
بیان مسئله یا تبیین موضوع تحقیق
تحقیق و پژوهش در«حوزه زن و خانواده» از حوزه های تخصصی است که محققان و اندیشمندان با تلاش علمی خود موجب رشد و شکل گیری آن در دو بعد نظری و عملی شده اند. اهمیت و جایگاه دستیابی به اطلاعات و آمار دقیق و روزآمد در این ابعاد به عنوان حیاتی ترین منبع برای پیشرفت های علمی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در حوزه مطالعاتی زنان و خانواده ضروری می باشد. در این راستا یکی از ابزارها جهت بررسی روند حوزه پژوهش مطالعات زنان و خانواده، تمرکز بر مقالات علمی و پژوهشی است. به منظور بررسی و ارزیابی عملیاتی مقالات علمی _پژوهشی حوزه زن و خانواده، گروه بررسی مسائل زنان در ابتدا (فاز اول) با ایجاد بانک اطلاعاتی مقالات (شامل: چکیده، کلید واژه، اصل مقاله و شناسنامه) از 219 نشریه مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (گروه علوم انسانی ـ طی سالهای 1379 الی 1390) با نظر کارشناسی به مدت 5 ماه، به بیش از 1900 مقاله دسترسی یافت. به منظور توسعه و ساماندهی وضعیت موجود تحقیقات به سوی وضعیت مطلوب، لازم است معضلات و کمبود های پژوهشی در این زمینه، به لحاظ کمی بررسی و ارزیابی شود که این مهم در گرو انجام تحقیقات گسترده برای استفاده در برنامه ریزی های استراتژیک در هر محور است. از این رو در این تحقیق کلیه متغیر های موجود در متن (جنسیت نویسندگان، گرایشهای موضوعی، گرایشهای پژوهشی، روش تحقیق، کلید واژگان، جمعیت آماری و...) به صورت همه جانبه بررسی خواهد شد. سئوال اصلی پژوهش آن است که توصیف وضعیت و روند موضوعی مقالات علمی ـ پژوهشی در حوزه زن و خانواده مندرج در نشریات علمی ـ پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری چه نتایجی را نشان می دهد؟
در ادامه لازم است اشاره شود با استفاده از نتایج تحلیل محتوای کمی (فاز دوم: طرح پژوهشی حاضر) در طرحی دیگر (فاز سوم: طرح آتی) به تحلیل محتوای کیفی تعدادی از مقالات جامعه آماری (حجم نمونه) با توجه به گروه بندی های موضوعی پرداخته خواهد شد.
در نهایت پس از پایان پروژه های (فاز دوم و سوم) می توان روش حاضر را برای مجموعه نشریات (علمی ـ ترویجی، حوزوی و...) و روزنامه های رسمی و ... نیز انجام داد.
اهمیت و ضرورت تحقیق
یکی از محورهای اساسی در شناسایی کشورهای توسعه یافته، بررسی وضعیت زنان و خانواده، در کنار نگاهی کلان بر کمیت و کیفیت تحقیقات انجام شده در این زمینه است. اکثر جامعه شناسان بر اهمیت نهاد خانواده در حیات اجتماعی و جایگاه زنان بعنوان محور خانواده و جامعه تأکید دارند. خانواده از دیر باز، رکن طبیعی و اساسی جوامع انسانی به شمار می رود که با ضرورت زندگی و سرشت و طبیعت انسانی سازگار است. در اهمیت و ارزش خانواده همین بس که گفته شده: خانواده نخستین آموزشگاه و پرورشگاه انسان، انتقال دهنده فرهنگ و تمدن، محل کسب ارزش ها و فضایل انسانی و اخلاقی، زمینه ساز تکامل و تحول است. در این راستا زن علاوه بر وجهه انسانی و نیز نقش اجتماعی اش در سطح کلان جامعه، در سطح خانواده نیز دارای نقش و مسئولیت هایی است که تربیت فرزند و پاسداری از کیان انسانی و دینی خانواده، مهمترین وظایف او، به عنوان مادر و همسر به شمار می رود.
از آنجا که بحث زن و خانواده در مقالات علمی ـ پژوهشی، بحثی میان رشته و بین رشته ای(علوم اجتماعی، علوم تربیتی، علوم قرآن و حدیث، علوم روانشناسی و...) تلقی میگردد، شناسایی و اولویت بندی موضوعی پژوهشها در حوزه زنان و خانواده حائز اهمیت است. به عبارتی برخورداری پژوهشگران از منطق علمی (اطلاعات کمی ـ کیفی) حافظ چارچوبهایی است که هر سیستم برای تعالی پژوهشگران باید از آن تبعیت کند. لذا بررسی پژوهشهای انجام شده در این حوزه، توصیف چگونگی پژوهشها، گرایشهای موضوعی و پژوهشی خلاءهای موجود را شناسایی کرده، باعث ارتقای پژوهش های پیش رو، آسیب شناسی و ممانعت از موازی کاری در تحقیقات آینده خواهد شد. همچنین تلفیق نتایج پژوهشی و دستیابی به نتایجی مشترک نیز در ارائه راهبردهایی در حوزه مسائل زنان و خانواده مؤثر بوده و این امر از یک سو درک و فهم حقیقی مشکلات اساسی را میسر و از سوی دیگر پژوهشگران را یاری می نماید تا با دقت نظر و تیز بینی، ضمن داشتن پایههای نظری محکم و علمی، اطلاعات پژوهشی را بررسی نمایند.
اهداف تحقیق
نتایج کاربردی این تحقیق چیست ؟
کمیسیون نشریات مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، شورای فرهنگی ـ اجتماعی زنان، مراکز پژوهشی و مطالعاتی حوزه زنان و خانواده، مراکز آموزشی مطالعات زنان و سایر مراکز اجرایی و سیاستگذار مرتبط.
The Quantitative Analysis of Subject
Content of Scientific Essays (Women and Family Field) in Scientific
Journals of Ministry of Science Research and Technology (Human
Sciences, 1379-1390)
مجری: حمید رضا آیت اللهی
همکاران: آمنه بختیاری
فاطمه بدوی
مریم السادات هاشمی فشارکی
واژگان کلیدی به زبان فارسی:
خانواده، علوم انسانی، مقاله علمی ـ پژوهشی، نشریات علمی ـ پژوهشی، تحلیل محتوا
Family, Humanities Study, Scientific Essays, Scientific Journals, Content analysis
چکیده:
از آنجا که تا کنون هیچ گونه تحلیلی بر محتوای مقالات علمی ـ پژوهشی انجام شده در حوزه زن و خانواده (گروه علوم انسانی)در کشور ما صورت نگرفته است، و از طرف دیگر لزوم اطلاع دقیق از سیر موضوعی، نتایج و دستاوردهای این مقالات برای رفع نواقص، کمبودها و پرهیز از موازی کاری در این زمینه وجود دارد، لذا مسئله تحقیق حاضر، تحلیل کمی کلیه متغیرهای موجود در مقالات علمی ـ پژوهشی حوزه زن و خانواده، گردآوری شده از تعداد 219 نشریه علمی مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (گروه علوم انسانی) می باشد. این متغیرها شامل ( جنسیت نویسندگان، موضوع پژوهش، سیر موضوعی مقالات، گرایشات پژوهشی، نوع؛ روش و شیوه گردآوری مقالات، نتایج و... )؛ به صورت همه جانبه از طریق روش تحلیل محتوای کمی و با ابزار فرم اطلاعاتی، توصیف و تحلیل خواهند شد.
بیان مسئله یا تبیین موضوع تحقیق
تحقیق و پژوهش در«حوزه زن و خانواده» از حوزه های تخصصی است که محققان و اندیشمندان با تلاش علمی خود موجب رشد و شکل گیری آن در دو بعد نظری و عملی شده اند. اهمیت و جایگاه دستیابی به اطلاعات و آمار دقیق و روزآمد در این ابعاد به عنوان حیاتی ترین منبع برای پیشرفت های علمی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در حوزه مطالعاتی زنان و خانواده ضروری می باشد. در این راستا یکی از ابزارها جهت بررسی روند حوزه پژوهش مطالعات زنان و خانواده، تمرکز بر مقالات علمی و پژوهشی است. به منظور بررسی و ارزیابی عملیاتی مقالات علمی _پژوهشی حوزه زن و خانواده، گروه بررسی مسائل زنان در ابتدا (فاز اول) با ایجاد بانک اطلاعاتی مقالات (شامل: چکیده، کلید واژه، اصل مقاله و شناسنامه) از 219 نشریه مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (گروه علوم انسانی ـ طی سالهای 1379 الی 1390) با نظر کارشناسی به مدت 5 ماه، به بیش از 1900 مقاله دسترسی یافت. به منظور توسعه و ساماندهی وضعیت موجود تحقیقات به سوی وضعیت مطلوب، لازم است معضلات و کمبود های پژوهشی در این زمینه، به لحاظ کمی بررسی و ارزیابی شود که این مهم در گرو انجام تحقیقات گسترده برای استفاده در برنامه ریزی های استراتژیک در هر محور است. از این رو در این تحقیق کلیه متغیر های موجود در متن (جنسیت نویسندگان، گرایشهای موضوعی، گرایشهای پژوهشی، روش تحقیق، کلید واژگان، جمعیت آماری و...) به صورت همه جانبه بررسی خواهد شد. سئوال اصلی پژوهش آن است که توصیف وضعیت و روند موضوعی مقالات علمی ـ پژوهشی در حوزه زن و خانواده مندرج در نشریات علمی ـ پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری چه نتایجی را نشان می دهد؟
در ادامه لازم است اشاره شود با استفاده از نتایج تحلیل محتوای کمی (فاز دوم: طرح پژوهشی حاضر) در طرحی دیگر (فاز سوم: طرح آتی) به تحلیل محتوای کیفی تعدادی از مقالات جامعه آماری (حجم نمونه) با توجه به گروه بندی های موضوعی پرداخته خواهد شد.
در نهایت پس از پایان پروژه های (فاز دوم و سوم) می توان روش حاضر را برای مجموعه نشریات (علمی ـ ترویجی، حوزوی و...) و روزنامه های رسمی و ... نیز انجام داد.
اهمیت و ضرورت تحقیق
یکی از محورهای اساسی در شناسایی کشورهای توسعه یافته، بررسی وضعیت زنان و خانواده، در کنار نگاهی کلان بر کمیت و کیفیت تحقیقات انجام شده در این زمینه است. اکثر جامعه شناسان بر اهمیت نهاد خانواده در حیات اجتماعی و جایگاه زنان بعنوان محور خانواده و جامعه تأکید دارند. خانواده از دیر باز، رکن طبیعی و اساسی جوامع انسانی به شمار می رود که با ضرورت زندگی و سرشت و طبیعت انسانی سازگار است. در اهمیت و ارزش خانواده همین بس که گفته شده: خانواده نخستین آموزشگاه و پرورشگاه انسان، انتقال دهنده فرهنگ و تمدن، محل کسب ارزش ها و فضایل انسانی و اخلاقی، زمینه ساز تکامل و تحول است. در این راستا زن علاوه بر وجهه انسانی و نیز نقش اجتماعی اش در سطح کلان جامعه، در سطح خانواده نیز دارای نقش و مسئولیت هایی است که تربیت فرزند و پاسداری از کیان انسانی و دینی خانواده، مهمترین وظایف او، به عنوان مادر و همسر به شمار می رود.
از آنجا که بحث زن و خانواده در مقالات علمی ـ پژوهشی، بحثی میان رشته و بین رشته ای(علوم اجتماعی، علوم تربیتی، علوم قرآن و حدیث، علوم روانشناسی و...) تلقی میگردد، شناسایی و اولویت بندی موضوعی پژوهشها در حوزه زنان و خانواده حائز اهمیت است. به عبارتی برخورداری پژوهشگران از منطق علمی (اطلاعات کمی ـ کیفی) حافظ چارچوبهایی است که هر سیستم برای تعالی پژوهشگران باید از آن تبعیت کند. لذا بررسی پژوهشهای انجام شده در این حوزه، توصیف چگونگی پژوهشها، گرایشهای موضوعی و پژوهشی خلاءهای موجود را شناسایی کرده، باعث ارتقای پژوهش های پیش رو، آسیب شناسی و ممانعت از موازی کاری در تحقیقات آینده خواهد شد. همچنین تلفیق نتایج پژوهشی و دستیابی به نتایجی مشترک نیز در ارائه راهبردهایی در حوزه مسائل زنان و خانواده مؤثر بوده و این امر از یک سو درک و فهم حقیقی مشکلات اساسی را میسر و از سوی دیگر پژوهشگران را یاری می نماید تا با دقت نظر و تیز بینی، ضمن داشتن پایههای نظری محکم و علمی، اطلاعات پژوهشی را بررسی نمایند.
اهداف تحقیق
- هدف اصلی:توصیف وضعیت و روند موضوعی مقالات علمی ـ پژوهشی در حوزه زن و خانواده مندرج در نشریات مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (گروه علوم انسانی ـ 1379 الی 1390)
- اهداف فرعی
نتایج تحقیق، متناسب با نیاز مخاطب: (نتایج این تحقیق، پاسخگوی کدام یک از نیازهای جامعه است؟)
- بررسی عناوین موضوعی مقالات علمی ـ پژوهشی؛
- بررسی مقالات علمی ـ پژوهشی بر اساس متغیرهای توصیفی نظیر سال انتشار، جنسیت نویسنده، موضوع مقاله، سطح تحصیلات، تعداد نویسندگان (هم تألیفی)
- بررسی نوع روش تحقیق و ابزار پژوهش در مقالات علمی ـ پژوهشی؛
- تجزیه و تحلیل نتایج پژوهشی بر اساس عناوین موضوعی؛
- استخراج واژگان کلیدی و تجزیه و تحلیل فراوانی در مقالات علمی ـ پژوهشی؛
- بررسی خصیصه های آماری نظیر جامعه و نمونه در مقالات علمی ـ پژوهشی؛
- بررسی مقالات علمی ـ پژوهشی از جنبه تمرکز بر منابع (داخلی، خارجی) و روزآمدی.
- با توجه به ماده 230 برنامه پنج ساله توسعه کشور: دولت با همکاری سازمان ها و دستگاه های ذی ربط با هدف تقویت نهاد خانواده و جایگاه زنان در عرصه های اجتماعی و استیفاء حقوق شرعی و قانونی بانوان در همه زمینه ها با تدوین و تصویب «برنامه جامع توسعه امور زنان و خانواده» مشتمل بر محورهای 13 گانه از جمله حوزه پژوهش زن و خانواده اقدام قانونی نماید.
- در سیاستهای کلی برنامه پنجم توسعه کشور در بخش امور اجتماعی بر تقویت نهاد خانواده و جایگاه زن در آن و در صحنههای اجتماعی و استیفای حقوق شرعی و قانونی بانوان در همه عرصهها و توجه ویژه به نقش سازنده آنان تأکید می شود.
- در بخشی از متن کامل سند چشم انداز جامعه ایرانی در افق این چشم انداز چنین ویژگی هایی خواهد داشت:
- برخوردار از سلامت، رفاه، امنیت غذایی، تأمین اجتماعی، فرصت های برابر، توزیع مناسب درآمد، نهاد مستحکم خانواده، به دور از فقر، تبعیض و بهره مند از محیط زیست مطلوب.
- در نقشه جامع علمی کشور در فصل سوم( اولویت های ب: علوم انسانی و معارف اسلامی)، بر مطالعات زنان و خانواده مبتنی بر مبانی اسلامی اشاره و تأکید شده است.
نتایج کاربردی این تحقیق چیست ؟
- در فاز مقدماتی طرح اولیه تحقیق حاضر جهت ارائه الگویی مشخص از نیازهای ضروری در حوزه مسائل زنان و خانواده با تعداد 43 مرکز اجرایی متولی در این حوزه ارتباط برقرار گردید. در این راستا از مجموع 43 مرکز مرتبط تعداد 131 سرفصل ضروری پژوهشی در حوزه زنان و خانواده اخذ شد. به دلیل اهمیت تعداد 131 سرفصل پژوهشی مورد ضرورت مراکز، در این طرح تلاش می شود تا با انطباق اولویت های پژوهشی اعلام شده از سوی دستگاه های اجرایی و آنچه بوسیله محققان در مقالات علمی ـ پژوهشی دنبال شده است، ارزیابی مناسبی از تطبیق این مهم به انجام رسد. تا در راستای آن به ابعاد و زوایای مختلف بحث پرداخته و شناسایی معضلات، کمبودها و خلاءهای موضوعی بحث به منظور توسعه و ساماندهی وضعیت موجود تحقیقات به سوی وضعیت مطلوب فراهم گردد که این مهم با تحقق اهداف طرح حاضر امکان می باشد.
- با توجه به موازی کاری و تکرار موضوعی تحقیقات «حوزه زنان و خانواده» در پژوهشهای جمع آوری شده، لازم است با انجام طرح پژوهشی از معضل نادیده انگاری برخی از قلمروهای موضوعی در «مقالات علمی پژوهشی حوزه زنان و خانواده» جلوگیری و موجبات ارتقاء پژوهش های ضروری و مرتبط با نیازهای واقعی جامعه، میسر گردد.
- ارتقاء پژوهشهای حوزه زنان و خانواده، دسترسی به اطلاعات و آمار روزآمد مبتنی بر مقالات علمی ـ پژوهشی و در نهایت ارزیابی وضعیت موجود جهت دسترسی به وضعیت مطلوب از نتایج کاربردی مطالعه حاضر است.
- اطلاعرسانی به کلیه مراکز تصمیم گیری در مورد زنان درباره روند پژوهشهای زنان و کاستیها و قوتهای موجود و ارائه راهکارهایی برای بهبود پژوهش های حوزه زنان
کمیسیون نشریات مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، شورای فرهنگی ـ اجتماعی زنان، مراکز پژوهشی و مطالعاتی حوزه زنان و خانواده، مراکز آموزشی مطالعات زنان و سایر مراکز اجرایی و سیاستگذار مرتبط.
مشخصات روش تحقیق:
- نوع تحقیق و روش اجرا:بدلیل آنکه شیوه رایج بررسی متون (نشریات، مقالات و ...) روش تحلیل محتوا می باشد بنابراین در طرح حاضر نیز این روش استفاده خواهد شد. همچنین با توجه به اهداف طرح در جهت شناسایی توصیفی کلیه شاخص های جامعه آماری (شامل: اولویت بندی و گرایش موضوعی: موضوع عام و موضوع خاص، جنسیت، رشته و سطح تحصیلات، هم تألیفی نویسنده(گان)، نوع روش تحقیق، خصایص جامعه آماری، نتایج تحقیق، منابع تحقیق، سال انتشار، حجم مقالات، کلید واژگان و ...) در 1900 مقاله علمی ـ پژوهشی مندرج در فصلنامه های علمی ـ پژوهشی مصوب وزارت علوم و تحیققیات گروه علوم انسانی در حوزه زنان و خانواده طی سالهای 1389ـ 1379 استفاده از روش تحلیل محتوای کمی در طرح پژوهشی حاضر ضروری می باشد.
- شیوه انجام تحقیق: مرور متون و منابع (مقالات)، تعریف موضوع، تعریف مقالات، تهیه شیوه نامه کدگذاری (برنامهaccess ) کدگذاری مقالات، جمعآوری دادهها و یافتهها از طریق آزمون های آماری (x2 ، t و ...)، تفسیر دادهها با کمک ابزار(spss)، ارائه پیشنهادات.
- فنون و ابزار های گردآوری داده ها:به دلیل نیاز به استخراج مقولات و اطلاعات هر مقاله به طور جداگانه جهت تجزیه و تحلیل، ضروریست فرم اطلاعاتی (دارای اعتبار و روایی) به منظور رابطه یابی متغیرها (با استفاده از آزمون های آماری) تهیه و تنظیم گردد.
- قلمرو تحقیق:موضوع تحقیق حاضر بررسی عناوین مقالات علمی ـ پژوهشی حوزه زن و خانواده از تاریخ 1379 الی 1390 از تعداد 219 نشریه علمی ـ پژوهشی مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است.