پروژه پایان یافته طرح اعتلای علوم انسانی

ارزیابی رابطه ایجابی قدرت و پیدایش و تکوین علوم انسانی در غرب

تعداد بازدید:۵۱
ارزیابی رابطه ایجابی قدرت و پیدایش و تکوین علوم انسانی در غرب

 

غلامحسین مقدم حیدری[1]

 

اگر ما معتقدیم که علوم انسانی در ایران ناکارا است بنابراین باید به بررسی دلایل این ناکارایی بپردازیم. اما متاسفانه پژوهش­هایی که به بررسی و ارزیابی این دلایل پرداخته­اند غالبا در چهارچوب بحث­های فلسفی و متافیزیکی در جامعه ما باقی مانده است. حال آنکه معرفت از هر نوع آن - انسانی یا طبیعی- در بستر زندگی اجتماعی جامعه مربوطه متولد و تکوین می یابد. از این رو اگر بخواهیم به سوی پاسخی جامع به پرسش فوق پیش رویم باید از شرایط اجتماعی و سیاسی تحقق علوم انسانی نیز سخن بگوییم. اگر علوم انسانی را معرفت حاصل از ابژه شدن خود انسان برای خویش بدانیم، در این صورت ما باید به چگونگی رابطه شرایط و عوامل اجتماعی و سیاسی با سوبژکتیویته بپردازیم. در این میان گرچه گاهگاهی به شرایط اجتماعی اشاره­هایی می­شود اما به ندرت از شرایط سیاسی تحقق علم انسانی سخن گفته می­شود. ضمن اینکه در اشاره­های نادر به شرایط سیاسی نیز همواره از تاثیر قدرت به مثابه قدرت سیاسی راس یک هرم اعمال قدرت همچون پادشاه، سلطنت یا رهبر یک حکومت- سخن گفته می­شود.این طرح قصد دارد تا شرایط پیدایش، تحقق و تکوین[2] علوم انسانی را از این منظر در خاستگاه آن یعنی فرهنگ غربی مورد بررسی قرار دهد و سپس به این موضوع بپردازد که آیا این شرایط در جامعه ایرانی تحقق یافته است یا نه. از این رو در این تحقیق گام های زیر در نظر گرفته شده است:

گام اول: بررسی رابطه قدرت و تحقق علوم انسانی در غرب

گام دوم: بررسی شرایط گفتمانی تولید شده توسط قدرت در جامعه ایرانی بعد از مشروطیت

بر اساس یافته­های گام اول، در گام دوم به بررسی نقش سازنده و ایجابی قدرت در شرایط گفتمانی جامعه ایران در پیدایش علوم انسانی پرداخته شده است.  بر اساس طرحنامه قرار بود شرایط گفتمانی تولید شده توسط قدرت در جامعه ایرانی قبل از آشنایی آن با مدرنیته غربی و پس از آن بررسی شود. از این رو در این پژوهش این رابطه در دوره قاجار، در طی جریان مشروطیت و پس از آن که به ظهور نهادهای مدرن در عصر پهلوی انجامید بررسی می­شود.

در نهایت نتیجه طرح به شرح زیر ارائه می­شود: همانطور که ملاحظه می­شود مخالفین مشروطه چه مشروعه طلبان و چه نسخه حداکثری میرزا صادق مجتهد تبریزی-قایل به اصالت حکومت بر مردم در زمان غیبت نیستند. آنان حکومت و اعمال قدرت بر مردم را از سر ناچاری می پذیرند و از این رو تا حدی بدان قائلند که با آموزه های شیعی مغایرت نداشته باشند. از نظر آنان نظام پادشاهی گرچه پادشاهان افراد فاسقی هستند- به دلیل اینکه اسلام را در اساس حق می­دانند بر نظام مردم سالاری غربی ارجحیت دارد. از آنان ما در زمان اضطرار قرار داریم و تنها کارمان انتظار برای ظهور امام معصومی است که حکومت الهی را برقرار سازد. در جنین نگرشی تدبیر امورات اجتماعی و انسانی تدبیری موقت است از این رو انسان و اجتماع به مثابه پدیده ای  برای بررسی و کنترل و سامان دادن آن امری است کاملا گذرا و مشمول جمله اکله میته خواهد بود.

 

[1] - دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

[2]- «پیدایش» به زمانی اشاره می کند که جوانه های علوم انسانی برای اولین بار هویدا می شود و «تکوین» به فرایند تطور و تکامل آن در تاریخ اشاره می کند.

 


نظر شما :