گزارش برگزاری سومین پیش‌نشست علمی همایش مجازی، ابعاد انسانی- اجتماعی کرونا در ایران

تأثیرات متقابل پاندمی هیجانی و پاندمی عفونی بر یکدیگر
۰۸ اردیبهشت ۱۳۹۹ | ۲۰:۰۵ کد : ۱۹۴۲۰ مهمترین اخبار خبر و اطلاعیه
تعداد بازدید:۹۳۷

گزارش برگزاری سومین پیش نشست علمی همایش مجازی ابعاد انسانی- اجتماعی کرونا در ایران
با موضوع: «تأثیرات متقابل پاندمی هیجانی و پاندمی عفونی بر یکدیگر»

سومین پیش‌‏نشست علمی همایش مجازی ابعاد انسانی- اجتماعی کرونا در ایران، روز دوشنبه 8 اردیبهشت 1399، با حضور صاحب‌‏نظران و دانشجویان از ساعت 16 الی 18 برگزار شد. در این نشست که با عنوان «تأثیرات متقابل پاندمی هیجانی و پاندمی عفومی بر یکدیگر» برگزار شد، دکتر مهرنوش هدایتی، استادیار پژوهشکده اخلاق و تربیت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی؛ دکتر روح‏‌الله شهابی، استادیار پژوهشکده اخلاق و تربیت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و دکتر حمید پورشریفی، دانشیار دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی و بازرس انجمن روانشناسی ایران به‏‌عنوان سخنرانان جلسه حضور داشتند.
    ابتدا دکتر مهرنوش هدایتی استادیار پژوهشکده اخلاق و تربیت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سخنرانی خود را با عنوان «تاب‏‌آ‌وری روانی در دوران پاندمی» با ارائه پاورپوینت آغاز کرد و گفت: «طی ماه‏‌های اخیر، کشور ما همچون اغلب کشورهای جهان، با پاندمی (همه‌گیری) ویروس کووید 19 مواجه است. به‏‌طور طبیعی اطلاع از شرایط جدیدی که توأم با تهدید سلامتی افراد، آن‏ هم در ابعاد وسیع و با قدرت سرایت بالا است، بروز استرس سالم در حدی که هوشیاری فرد را فعال ساخته و عملکرد مناسب را رقم بزند می‌‏تواند، کارگشا باشد. اما «وحشت یا اضطراب» بیش از آنکه ناشی از دانایی و اطلاعات باشد، حاصل قضاوت ناقص یا غیرمنطقی افراد است. متأسفانه در چنین شرایط «هراس عمومی» درست همانند یک «اپیدمی عفونی» در بین مردم ظهور و گسترش پیدا می‌‏کند. شیوع این موج نگرانی و وحشتِ عمومی، کاملاً شبیه به موج شیوع بیماری‌‏های عفونی قابل پیش‏‌بینی است. هراس ابتدا در میان مردم رو به ‏فزونی می‏‌گذارد؛ سپس به نقطه اوج خود می‏‌رسد و در نهایت فروکش می‌‏کند. لذا شکی نیست هر دو موج پاندمی نیازمند کمک و حمایت نیروهای متخصص هستند. شیوع بیماری‏‌های عفونی در عین عواقب ناگواری که به ‏دنبال دارد، همواره با دستاوردهای چشمگیری در زمینه پیشرفت‏‌های پزشکی و درمانی و همچنین ایمن‌‏سازی علیه بیماری همراه است، اما متأسفانه برخلاف اهمیت ابعاد روان‏شناختی پاندمی در مدیریت این شرایط، در حین و بعد از همه‌‏گیری، پیامد «سرایت هیجانی» برای متخصصان حوزه سلامت روان معمولاً چیزی جز غفلت و فراموشی در پی نداشته است. لذا برنامه‏ریزی و طراحی الگوی مداخلاتی دقیق برای کاهش تأثیرات منفی پاندمی‏‌ها دارای ضرورتی انکار ناپذیر است.
    دکتر هدایتی افزود: چندین گروه از افراد هستند که در برنامه مداخلاتی بهداشت روان پاندمی می‏‌بایست به ‏طور خاص تحت نظارت قرار گیرند:
-    کارکنان حوزه بهداشت و درمان، خصوصاً افرادی که در خط مقدم مبارزه با بیماری قرار دارند.
-    افرادی که ایزوله شده‌‏اند یا در قرنطیه قرار دارند (این افراد ممکن است در قرنطینه خانگی، در یک محل خاص، قرنطینه منطقه‌‏ای یا شهری، یا حتی قرنطینه کشوری باشند).
-    نجات‏‌یافتگان از بیماری عفونی.
-    خانواده‌‏های درگیر با بیماری، اعم از خانواده متوفیان، خانواده بیماران بهبود یافته، خانواده‌‏های آسیب دیده.
-    اقشار آسیب‌‏پذیر جامعه که استرس مضاعفی دریافت کرده‏‌اند، شامل گروه کودکان، زنان باردار، سالمندان، مهاجران، اقلیت‌‏های فرهنگی، مذهبی، اجتماعی.
-    آسیب‌‏دیدگان اقتصادی، که به واسطه محدودیت‏‌های پاندمی، مشاغل خود را از دست داده‌‏اند یا دچار مشکلات مالی یا پایگاه اجتماعی شده‌‏اند.
-    آسیب‏‌دیدگان اجتماعی، که به‏ دلایل مختلف با اَنگ اجتماعی، طرد و انزوا مواجه هستند (این موضوع می‏‌تواند از نجات‏‌یافتگان، خانواده‌‏های آنان، مراقبین بهداشتی تا کل یک کشور را شامل شود).
-    بیماران اعصاب و روانی که قبل از پاندمی یا به ‏صورت سرپایی یا به ‏صورت بستری در مراکز تخصصی تحت درمان بوده‌‏اند.
    بنابراین یک الگوی جامع تاب‏‌آوری دردوران پاندمی، می‏‌بایست علاوه بر برنامه‌‏های کلی ارتقای بهداشت روان جامعه و کنترل «سرایت‌‏های هیجانی»، برای گروه‏‌های خاص اجتماع براساس نظام بومی و فرهنگی همان جامعه برنامه‌‏ای دقیق جهت مهار همه‌‏گیری عاطفی و رفتاری ارائه دهد؛ چرا که در غیر این‏صورت مهار پاندمی در جامعه با موانع جدی و عدم همکاری همگانی مواجه خواهد شد.
    هدایتی تأکید کرد: منظور از تاب‌‏آوردن در این شرایط، به ‏معنای فقط زنده ماندن نیست، چرا که به یقین درصد بسیار بالایی از افراد از این بحران زیستی جان سالم بدر خواهند برد، اما احتمالاً درگیر هیجانات منفی مزمن، تغییر چشم‏‌اندازهای زندگی، اختلالات عصبی، بیماری‏‌های روان‏تنی و حتی اختلالات رفتاری می‌‏شوند. مطابق با ادبیات تاب‌‏آوری، حفظ عملکرد در حین و پس از شرایط دشوار به شکل سلامت، و تسلط عاطفی و رفتاری موفقیت‌‏آمیزی بر شرایط تغییریافته، همراه با کمترین آسیب و حتی رشد پس از این برهه پُرملال، به‏ معنای «تاب‌‏آوردن» است.
تحقیقات روان‏شناسی زیادی وجود دارد که توضیح می‌‏دهد چگونه و چرا برخی افراد در شرایط دشوار تهدید را به یک فرصت بدل می‏‌کنند، و برخی دیگر دچار انواع اختلالات روان‏شناختی و به تبع آن عملکرد ناکارآمد و ضعیف می‏‌شوند. عوامل متعددی مثل گرایش‏‌های شخصی، سرسختی روان‏شناختی، سبک تفکر، ادارک یک موقعیت دشوار به ‏مثابه موقعیت چالش‌‏برانگیز، خود کارآمدی و خوش‏‌قریحگی عالمانه در میزان تاب‌‏آوری افراد نقش دارد. یکی از مهم‏ترین عوامل تضعیف ظرفیت تاب‏‌آوری، تفسیرهای نادرست شناختی است از وضع موجود است. تفاسیر غلط از شرایط نامطلوب در اصل با دو روش صورت می‌‏گیرد: شرایط را بدتر و پیچیده‏‌تر جلوه دادن؛ تضعیف قدرت و توان شخصی خود. لذا آموزش ارزیابی و شناخت واقع‏‌گرایانه در پنج سطح زیر می‏‌تواند به مدیریت هیجانی افراد کمک کند:
-    وضعیت اپیدمی از طریق پیگیری اطلاعات موثق؛
-    ظرفیت‌‏های خود برای مدیریت «هیجانات و تکانه‌‏های شدید»؛
-    قدرت‌‏ها و توانایی‌‏های خود برای اداره زندگی تغییر شکل‌‏یافته؛
-    سطح مهارت‌‏های خود برای تداوم و رشد پس از آسیب؛
-    برنامه فعالیت‏‌های خود به جهت بیشترین بهره‏‌مندی از شرایط جدید؛
به‌‏منظور افرایش تاب‌‏آوری در شرایط پاندمی، متخصصین سلامت روان می‌‏توانند انعطاف‌‏پذیری افراد را در چهار حوزه زیر ارتقاء ببخشند:
-    انعطاف‌‏پذیری احساسی؛
-    انعطاف‏‌پذیری فیزیکی؛
-    انعطاف‏‌پذیری مالی؛
-    انعطاف‏‌پذیری در پذیرش نقش‌‏های تخصصی و عمومی؛
    نتایج یافته‏‌های تحقیقاتی که در این گفتار ارائه خواهد شد، در قالب پیشنهاد الگویی جامع تحت عنوان «حلقه نجات» جهت افزایش تاب‏‌آوری گروه‌‏های مختلف جامعه در دوران شیوع بیماری‏‌های همه‌‏گیر و شرایط تهدید‏کننده‌‏ای مثل پاندمی کرونا خواهد بود».

    سپس دکتر حمید پورشریفی، دانشیار دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی و بازرس انجمن روان‏شناسی ایران، سخنرانی خود را با عنوان: «نگاهی روان‏شناختی به کرونا، چالش‏‌ها و فرصت‏‌ها» با ارائه پاورپوینت مطرح کرد و گفت: «کرونا در مدت‌زمان کوتاهی تغییرات و آثار وسیعی در ابعاد مختلف زندگی انسان‏‌ها داشت، مؤلفه‏‌های اجتماعی، اقتصادی، و حتی فرهنگی جوامع را تحت تأثیر قرار داد، و حتی مناسبات اقتصادی و سیاسی را در سطح جهان مورد آماج قرار داد. بسیاری از این تغییرات، ضرورت سازگاری مجدد با شرایط جدید را مطرح کرد، استرس را به ارمغان آورد و هیجان‏‌های منفی همچون غم و اضطراب را بیش از پیش وارد زندگی انسان‌‏ها کرد. این آثار همچنان ادامه دارد و ضرورت ایجاب می‏‌کند که انسان‏‌ها بتوانند نه تنها با این تغییرات کنار بیایند، بلکه بر آن فائق شوند و گامی به پیش بردارند و امری را تجربه کنند که به آن رشد پس از ضربه یا در این مورد خاص، رشد پس از کرونا نامیده می‌‏شود. برای افزایش تاب‌‏آوری و مهیا شدن برای رشد حین و پساکرونایی، ضروری است که ابتدا وضعیت موجود از نگاه هرکدام از تخصص‏ها بررسی شود و از آنجا که کرونا چه از نظر علل مؤثر بر شیوع و چه از جهت آثار ناشی از آن، ابعاد روان‏شناختی قابل توجهی دارد، بر این اساس در سخنرانی حاضر در نظر است چالش‏‌ها و فرصت‌‏های فردی، خانوادگی، ملی و اجتماعی کرونا با تأکید بر ابعاد روان‏شناختی آن مورد بحث قرار گیرد و تلویحات رشدی آن‏ها بیان شود.»

    در ادامه نشست دکتر روح‏‌الله شهابی استادیار پژوهشکده اخلاق و تربیت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سخنرانی خود را با عنوان: «همزمانی بروز همه‏گیریِ جسمانی و روان‏شناختی (پیامدهای روان‏شناختی شیوع کرونا خود به‏مثابه یک اپیدمی)» با ارائه پاورپوینت آغاز کرد که چکیده‌‏ای از سخرانی ایشان به شرح ذیل است:
«به ‏دنبال شیوع یک بیماری همه‏‌گیر، به‏‌نظر می‌‏رسد جامعه نیز مبتلا به نوعی همه‌‏گیریِ روان‏شناختی می‌‏شود. به این معنا که برخی از ویژگی‏‌های روانی یا رفتارها، خود ماهیتی اپیدمیک پیدا می‌‏کنند و همانند یک بیماری به ‏سرعت از شخصی به شخص دیگر منتشر می‌‏شوند و تأثیرات مهم فردی و جمعی ایجاد می‏‌کنند. آنچه در بحث حاضر مدنظر است، گونه‌‏شناسی اپیدمیِ روان‏شناختی در ایران همزمان با شیوع بیماری کرونا، ریشه‏‌های این اپیدمیِ روان‏شناختی و پیامدهای آن است و در پایان به این پرسش پاسخ خواهد داد که برای مواجه با آن چه کاری باید کرد؟
با الهام از Strong, 1990 به نظر می‌‏رسد همزمان با شیوع پاندمی کرونا، جامعه ایران حداقل به سه نوع اپیدمی روانی اجتماعی psycho-social epidemic مواجه شده است:
-    Epidemic of fear : اپیدمی ترس به‌‏نظر می‏‌رسد چندین ویژگی برجسته یا ذاتی دارد که بسیاری از ایرانیان نیز در طول دو ماه گذشته آن را تجربه کردند: 1) اپیدمی ترس یک اپیدمی سوءظن و بدگمانی است؛ بدگمانی‌‏هایی شامل: شما ممکن است پیش از این به بیماری مبتلا شده باشی، شما ممکن است آن را به من منتقل کرده باشی، من ممکن است به بیماری مبتلا شده باشم. هر سه گزاره‏ای که بسیاری از ما ایرانیان در دو ماه گذشته ممکن است آن‏ها را تجربه کرده باشیم. 2) ترس گسترده از اینکه بیماری ممکن است به روش‏‌های مختلف و متنوع از قبیل تنفس، لمس، عبور و مرور در مکان مشترک، عطسه و... منتقل شود و به این ترتیب کل محیط انسانی، حیوانی و بی‏جان به‌‏طور بالقوه عفونی دیده شده باشد. 3) این ویژگی از این حیث که ترس و بدگمانی کاملاً از واقعیت بیماری جدا باشد، ارتباط نزدیک با دو ویژگی دیگر دارد. موج بزرگ هراس و ترس در جامعه گسترش می‏یابد، حتی اگر واقعاً هیچ‏کس آلوده نباشد. جمعیت بسیار زیادی بدون آنکه به بیماری مبتلا باشند، به پزشک مراجعه می‌‏کنند. ترس آن را دارند که بیمار شده باشند. این باورهای غیرمنطقی و وحشت‌‏زدگی حتی در بین افرادی که در مورد بیماری نیز اطلاعات خوبی در اختیار دارند نیز وجود دارد.
-    Explanation & moralization : هنگامی که بیماری نوظهور است و روش‏‌های معمول دسته‌‏جمعی برای مقابله با آن وجود نداشته باشد، ممکن است هر بخشی از جامعه تبدیل convert متفاوتی از بیماری داشته باشد و هر کدام نیز برنامه عمل و استراتژی خود را برای مهار و کنترل بیماری به‌‏کار ببرد. بسیاری از این کانورت‏‌ها ممکن است ماهیت عمیق ایدئولوژیک داشته باشند و در نتیجه اختلافات فکری و اخلاقی را در سطح جامعه به‏‌دنبال داشته باشد.
-    Epidemic of action or proposed action : اقدامات پیشنهادشده برای کنترل اپیدمی در واقع می‌‏تواند منجر به تعارضات و مباحثی در خصوص موضوعاتی مانند برخی ممنوعیت‏‌ها و حتی گزینه‏‌های درمان در جامعه شود. نمونه‏‌هایی از این اپیدمی‏ را می‌‏توان در مقابله پزشکی سنتی و مدرن و حتی تنوع درمان‏‌ها و اقدامات پیشگیرانه غیر ضرور را جامعه دید.
     دکتر شهابی افزود: بنابراین به‏‌نظر می‌‏رسد بخش بزرگی از جامعه ایران همانند بسیاری از جوامع پاندمی‌‏زده اخیر، همزمان با انتشار بیماری، موج‏‌هایی از پانیک فردی و جمعی را تجربه کرده است، با تنوعی از تفسیرها در مورد اینکه چرا بیماری اتفاق افتاده است روبه‌‏رو شد و راهبردهای کنترلی رقیب برای مواجهه با بیماری یا کنترل آن به‌‏کار برده است.
    این اپیدمی روانی اجتماعی، در کنار توسعه اقدامات احتیاطی، می‏‌تواند برخی پیامدهای منفی نیز به همراه داشته باشد؛ برای مثال در ابولا 2014 در حالی که نیجریه در مقایسه با سیرالئون، لیبریا و گینه، بسیار سریع‏‌تر قادر به مهار شیوع ابولا شده بود، اما تداوم رفتارهای اپیدمی ترس، منجر به پدیده‌‏ای شد که از آن به‏‌عنوان fearonomic effect یاد می‏‌شود که به پیامدهای منفی اقتصادی رفتارهای گریزی ناشی از ترس توسط افراد، سازمان‌‏ها یا حتی کشورها اشاره دارد.
    برای مواجهه با اپیدمی روان‏شناختی، سه اقدام محوری شامل کاهش ابهام، همسویی اقدامات و مدیریت شایعه پیشنهاد می‌‏شود. شواهد پژوهشی نشان داده است موقعیت‏‌های مبهم اضطراب بیشتری را فراخوانی می‏‌کنند؛ عدم توافق میان منابع تخصصی و چندگانه، بی‌‏اعتمادی را توسعه می‌‏دهد و شایعه‏‌هایی مانند بیش‌‏برآوردی تعداد مبتلایان و میزان جان‏باختگان، منجر به افزایش وحشت‏زدگی می‌‏شود».
در خاتمه این نشست مجازی نیز دکتر احمد پاکتچی، دبیر همایش مجازی ابعاد انسانی- اجتماعی کرونا در ایران به جمع‌بندی سخنان مطرح شده پرداخت و از سخنرانان و حاضران آنلاین در نشست تشکر کرد.

 

کلید واژه ها: کرونا تأثیرات متقابل پاندمی هیجانی و پاندمی عفونی بر یکدیگر مهرنوش هدایتی روح الله شهابی حمید پورشریفی


( ۱ )

نظر شما :